Hanes Cymru / Llenyddiaeth / Hen lyfrau Cymru

y drydedd a’r bedwaredd ganrif ar ddeg

Brut y Tywysogion

Hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn, o farw Cadwaladr yn 682 hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd yn 1282, wedi’i adrodd gan fynachod Cymru.

Llun: Tudalen o Frut y Tywysogion yn Peniarth 20 · Medieval scribe; National Library of Wales, Peniarth MS 20, CC0 · Wikimedia Commons

Yn cwmpasu682 hyd 1282, flwyddyn wrth flwyddyn
Cadwydyn Lladin gan fynachod Cymru, yn bennaf yn Ystrad Fflur; collwyd y Lladin
Fersiynau CymraegPeniarth 20, Llyfr Coch Hergest, a Brenhinedd y Saesson
Cedwir ynLlyfrgell Genedlaethol Cymru; Coleg Iesu, Rhydychen

Hanes y tywysogion

Brut y Tywysogion yw hanes Cymru flwyddyn wrth flwyddyn o farw Cadwaladr, brenin olaf y Brythoniaid, hyd gwymp Llywelyn ap Gruffudd yn 1282. Fe’i cadwyd yn Lladin gan fynachod Cymru, ac o ddiwedd y ddeuddegfed ganrif yn bennaf yn Ystrad Fflur, abaty tywysogion Deheubarth. Collwyd y llyfr Lladin hwnnw, ond mae ei gyfieithiadau Cymraeg, a wnaed tua 1300, wedi goroesi mewn tri fersiwn.

Peniarth 20

Mae’r fersiwn llawnaf yn Peniarth 20, llawysgrif o’r bedwaredd ganrif ar ddeg. Gyda’r Brut mae’n cadw Y Bibl Ynghymraec, hanes Cymraeg y byd o’r Creu, Kyvoesi Myrddin, proffwydoliaeth Myrddin, a gramadeg i’r beirdd. Mae ei Frut yn rhedeg hyd 1282, a dygodd llaw arall ef ymlaen hyd 1332.

Tudalen o Frut y Tywysogion yn Peniarth 20
Tudalen o Frut y Tywysogion yn Peniarth 20 · Llun: Medieval scribe; National Library of Wales, Peniarth MS 20, CC0, Wikimedia Commons

Y fersiynau eraill

Mae’r ail fersiwn yn Llyfr Coch Hergest. Mae’r trydydd, Brenhinedd y Saesson, yn plethu cronicl Cymru ag anodau Lloegr; mae ei gopi gorau yn Llyfr Du Basing. Daeth yr argraffiadau modern mawr, gan Thomas Jones o Aberystwyth, allan rhwng 1941 ac 1971.

Adroddir stori’r cronicl, gyda’i eiriau am Hywel Dda, Gruffudd ap Llywelyn a’r tywysog olaf, yn yr erthygl ar y Brutiau.

Beth mae’r cronicl yn ei nodi

Mae fersiwn Peniarth yn dechrau yn 682 â marwolaeth Cadwaladr ac yn rhedeg hyd 1332. Mae ei gofnodion cyntaf yn fyr, gyda marwolaethau, diffygion, pla a daeargrynfeydd; yn ddiweddarach maent yn llawn a chyfoethog. Dan 768 mae’n cofnodi sut y daeth Elfodd, esgob Bangor, â Phasg eglwys Cymru i gytuno â Rhufain.

Llanbadarn ac Ystrad Fflur

Mae’r cronicl yn dilyn rheolwyr Gwynedd, Powys a Deheubarth yn anad dim, gyda newyddion o Loegr, Iwerddon, yr Alban, Llydaw ac weithiau Ffrainc. Efallai i’w anodau Lladin gael eu cadw yn Llanbadarn Fawr yn yr unfed ganrif ar ddeg, cyn i Ystrad Fflur ymgymryd â’r gwaith.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf