Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1 Awst 1957

Deddf Tryweryn

Mae Deddf Corfforaeth Lerpwl yn derbyn y Cydsyniad Brenhinol, gan roi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. Gwrthwynebodd tri deg pump o’r tri deg chwech AS Cymreig, ac ni phleidleisiodd yr un o’i phlaid.

Llun: Capel Celyn, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn 1957 daeth Deddf Corfforaeth Lerpwl yn gyfraith a rhoi’r grym i Lerpwl foddi Cwm Tryweryn. O’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 hi, ac ni phleidleisiodd y llall.

CyfraithDeddf Corfforaeth Lerpwl 1957
Aelodau Cymru35 o 36 yn erbyn, neb o blaid
Trydydd darlleniad31 Gorffennaf 1957
Cartrefi a gollwyd48 o 67 o bobl y cwm

Mesur o Lerpwl#

Daeth Lerpwl â’r cynllun i’r Senedd fel mesur preifat, fel na fyddai angen caniatâd cynllunio gan unrhyw gyngor yng Nghymru, ac felly ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus. Pasiodd ei drydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96.

Llais Cymru#

Ar yr ail ddarlleniad gofynnodd T. W. Jones, aelod Meirionnydd, i’r Tŷ wrthod mesur a fwriadai ddadwreiddio cymuned gyfan. Pleidleisiodd saith ar hugain o aelodau Cymru yn ei erbyn ac ni phleidleisiodd yr un o’i blaid.

Cwm Tryweryn ym mis Hydref 1957, wedi’i dynnu gan Geoff Charles
Cwm Tryweryn ym mis Hydref 1957, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Yr hyn oedd yn y cwm#

Roedd gan Gapel Celyn ei chapel a’i mynwent, ei hysgol a’i swyddfa bost, ac roedd yn un o’r lleoedd olaf lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith. Roedd deuddeg o dai a ffermydd i fynd o dan y dŵr.

Caeau a ffermydd Capel Celyn, wedi’u tynnu gan Geoff Charles
Caeau a ffermydd Capel Celyn, wedi’u tynnu gan Geoff Charles · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Brwydrau a dogfennau’r cyfnod

Cyn ac wedyn

  1. Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf

    Mae Ysgol Glan Clwyd yn agor yn y Rhyl, yr ysgol uwchradd gyntaf i ddysgu drwy gyfrwng y Gymraeg.

    Yr ysgol uwchradd Gymraeg gyntaf
  2. Yr orymdaith i Lerpwl

    Mae bron holl bentref Capel Celyn, dan arweiniad Gwynfor Evans, yn gorymdeithio drwy strydoedd Lerpwl i ofyn i’r ddinas beidio â boddi eu cwm. Yr un diwrnod mae cyngor y ddinas yn pleidleisio i fwrw ymlaen.

    Yr orymdaith i Lerpwl
  3. Cymru yng Nghwpan y Byd

    Mae Cymru’n cyrraedd rownd yr wyth olaf yn Sweden ac yn colli 1–0 i Frasil, gyda gôl gan Pelé, 17 oed.

    Cymru yng Nghwpan y Byd
  4. Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd

    Mae Caerdydd yn cynnal Gemau’r Ymerodraeth Brydeinig a’r Gymanwlad, y digwyddiad chwaraeon mwyaf a gynhaliwyd yng Nghymru hyd hynny.

    Gemau’r Ymerodraeth yng Nghaerdydd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf