Yn 1965 llanwodd Llyn Celyn gwm Tryweryn, ac aeth Capel Celyn o dan y dŵr i roi cyflenwad i Lerpwl.FfynhonnellLlyn Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i codwyd rhwng 1960 a 1965 gan Waith Dŵr Corfforaeth Lerpwl; tua 4 cilometr o hyd, 320 hectar o arwynebedd a hyd at 43 metr o ddyfnder, yn dal 71.2 miliwn metr ciwbig o ddŵr; yn yr agoriad ym mis Hydref 1965 parhaodd y seremoni lai na thri munud, gan fod protestwyr wedi torri gwifrau’r meicroffon, a boddodd eu llafarganu’r areithiau; mae’r dŵr a ollyngir i lawr y Dryweryn yn troi gorsaf drydan dŵr fach o 4.38 megawat, a defnyddir yr afon islaw’r argae gan y Ganolfan Dŵr Gwyn Genedlaethol, Canolfan Tryweryn.FfynhonnellCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.
| Codwyd | 1960–1965 |
|---|---|
| Agorwyd | 21 Hydref 1965 |
| Llyn | Tua 4 km o hyd, hyd at 43 m o ddyfnder |
| Yn dal | 71.2 miliwn metr ciwbig |
Dyddiau olaf y pentref#
Dechreuodd y gwaith ar 2 Awst 1960. Tynnwyd y capel i lawr ym mis Mehefin 1964, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.FfynhonnellTryweryn: learning resource ↗Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Llinell amser y Llyfrgell o’r boddi: Liverpool Daily Post 22 Rhagfyr 1955, yr orymdaith drwy Lerpwl ar 21 Tachwedd 1956 a phleidlais y cyngor o 95 i 1, y trydydd darlleniad ar 31 Gorffennaf 1957 o fwyafrif o 96, dechrau’r gwaith ar 2 Awst 1960, tynnu’r capel i lawr ym Mehefin 1964, yr agoriad ar 21 Hydref 1965, a phleidlais 1997.FfynhonnellCapel Celyn ↗Wikipedia (Saesneg)Darllenodd pobl y cwm am y cynllun gyntaf ychydig ddyddiau cyn Nadolig 1955, yn rhifyn Cymraeg y Liverpool Daily Post; gan fod y cynllun yn dod drwy Ddeddf Seneddol ni chafwyd ymchwiliad cyhoeddus; ffurfiwyd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a gorymdeithiodd y pentrefwyr i Lerpwl; roedd gan y pentref gapel a mynwent, ysgol a swyddfa bost, ac roedd yn un o’r ychydig gymunedau a oedd ar ôl lle mai’r Gymraeg oedd yr unig iaith; aeth deuddeg o dai a ffermydd o dan y dŵr, a chollodd 48 o 67 o bobl y cwm eu cartrefi.
Y rhai na welodd y diwedd#
Bu farw Elizabeth Watkin Jones, ysgrifennydd y Pwyllgor Amddiffyn, ym mis Mehefin 1965, a’i gadeirydd, Dafydd Roberts, ar 11 Hydref 1965, ychydig ddyddiau cyn yr agoriad. Fe’i claddwyd yn Llanycil.FfynhonnellJones (Mrowiec), Elizabeth May Watkin (1907–1965), teacher and campaigner ↗Ffion Mair Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2022Athrawes yn ysgol Capel Celyn ac ysgrifennydd Pwyllgor Amddiffyn Capel Celyn, a ffurfiwyd ar 23 Mawrth 1956 gyda Dafydd Roberts yn gadeirydd; ei llythyrau, ei chyfarfodydd a’i hymddangosiadau ar y teledu; yr orymdaith drwy Lerpwl dan arweiniad Gwynfor Evans ar 21 Tachwedd 1956; ei marw ar 21 Mehefin 1965.FfynhonnellRoberts, Dafydd (1892–1965), chairman of Capel Celyn Defence Committee ↗John Lewis Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, 2001Ganed yn Weirglodd-ddu, ffermiodd Gae Fadog yn ddiweddarach; postmon am fwy na deugain mlynedd a blaenor; cadeirydd y Pwyllgor Amddiffyn hyd y diwedd; bu farw 11 Hydref 1965, ychydig cyn agor y gronfa, a’i gladdu yn Llanycil.

Cofiwch Dryweryn#
Daeth y geiriau Cofiwch Dryweryn yn arwyddair, a’r enwocaf ohonynt ar y wal a beintiwyd ger Llanrhystud. Yn 2005 ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol.FfynhonnellTryweryn flooding ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Cyngor Dinas Lerpwl â mesur preifat gerbron y Senedd, fel na fyddai angen caniatâd cynllunio gan awdurdodau lleol Cymru; o’r 36 aelod seneddol Cymreig, gwrthwynebodd 35 y mesur ac ni phleidleisiodd y llall, ac ar yr ail ddarlleniad pleidleisiodd 27 yn erbyn a neb o’i blaid; mae’r geiriau Cofiwch Dryweryn ar wal ger Llanrhystud ar yr A487, a beintiwyd gyntaf, meddai Meic Stephens, ganddo ef yn y 1960au, ac yn 2010 addawodd Cadw £30,000 i gadw’r wal; ymddiheurodd Cyngor Dinas Lerpwl yn ffurfiol ar 19 Hydref 2005; roedd Cyngor Cymru wedi gofyn am Swyddfa Gymreig ac Ysgrifennydd Gwladol yn 1957, a daeth llywodraeth Wilson â hwy i mewn erbyn 1964.

Ffynonellau a darllen pellach





