Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

10 Chwefror 1963

MAC yn taro yn Nhryweryn

Mae Owain Williams, Emyr Llywelyn Jones a John Albert Jones yn croesi mynyddoedd yr Arenig liw nos ac yn bomio’r newidydd yng ngwaith argae Tryweryn. Ni chaiff neb ei anafu. Dyma weithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.

Llun: Arenig Fawr, y mynydd a groesodd y tri liw nos · Unknown photographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 2 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft

Yn oriau mân 10 Chwefror 1963 dinistriodd bom y newidydd a roddai drydan i’r gwaith yn Nhryweryn. Hon oedd gweithred gyntaf Mudiad Amddiffyn Cymru.

Dyddiad10 Chwefror 1963
PwyOwain Williams, Emyr Llywelyn Jones, John Albert Jones
TargedY newidydd a fwydai waith yr argae
Sefydlwyd1962, yng nghaffi Owain Williams ym Mhwllheli

Pam y gwnaethant#

Roedd y tri wedi gweld Cymru’n siarad ag un llais yn erbyn boddi Cwm Tryweryn, a’i hanwybyddu. O’r dicter hwnnw y ffurfiwyd MAC yn 1962 yng nghaffi Owain Williams ym Mhwllheli.

Esiampl Penyberth#

Roedd Emyr Llywelyn am brotest a fyddai’n siarad drosti ei hun, ar batrwm y tân ym Mhenyberth yn 1936. Gosodwyd y bom i ffrwydro am chwarter wedi tri y bore, a thorrodd y pŵer i’r safle.

Argae Llyn Celyn heddiw
Argae Llyn Celyn heddiw · Llun: Chris Andrews, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Y pris a dalwyd#

Anfonwyd Emyr Llywelyn i garchar am flwyddyn ym mis Mawrth 1963, ac Owain Williams am flwyddyn y mis Gorffennaf hwnnw. Cafodd John Albert Jones dair blynedd o brawf.

Cwm Tryweryn cyn yr argae, wedi’i dynnu gan Geoff Charles
Cwm Tryweryn cyn yr argae, wedi’i dynnu gan Geoff Charles · Llun: Geoff Charles, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Lle digwyddodd

Cyn ac wedyn

  1. Tynged yr Iaith

    Mae darlith radio Saunders Lewis ar dynged yr iaith yn arwain at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

    Tynged yr Iaith
  2. Protest Pont Trefechan

    Mae aelodau Cymdeithas yr Iaith yn eistedd ar bont yn Aberystwyth ym mhrotest gyntaf y gymdeithas dros y Gymraeg.

    Protest Pont Trefechan
  3. Y Swyddfa Gymreig

    Daw Jim Griffiths yn Ysgrifennydd Gwladol cyntaf Cymru.

    Y Swyddfa Gymreig
  4. Boddi Tryweryn

    Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.

    Boddi Tryweryn

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf