Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1505–1581

Richard Davies

Esgob Tyddewi a gydweithiodd â William Salesbury ar Destament Newydd Cymraeg 1567, ac a ysgrifennodd iddo lythyr enwog at y Cymry am eu hanes.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1505–1581 (wedi’i gofnodi) Esgob a chyfieithydd Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Saint a ffydd
Richard Davies ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy
Richard Davies ar Gofeb y Cyfieithwyr, Llanelwy · Llun: Wikimedia Commons · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0

Yr Esgob Richard Davies o’r Gyffin a roddodd i’r Cymry eu Testament Newydd. Gyda William Salesbury enillodd ddeddf 1563 a orchmynnodd droi’r ysgrythurau i’r Gymraeg, ac yn ei blas yn Abergwili lluniodd y ddau Destament Newydd a Llyfr Gweddi 1567, ac i hwnnw ysgrifennodd Davies yr enwog Lythyr at y Cymry.

GanedTua 1501, y Gyffin ger Conwy
Ei dadDafydd ap Gronw, curad y Gyffin
AlltudiaethFrankfurt, 1555 hyd 1558
EsgobLlanelwy 1560, Tyddewi 1561
Ei waith mawrY Testament Newydd Cymraeg, 1567
Bu farw7 Tachwedd 1581, Abergwili

Mab curad o lannau Conwy#

Ganed Richard tua 1501 yn y Gyffin, ychydig y tu allan i furiau Conwy, lle roedd ei dad Dafydd ap Gronw yn gurad yr eglwys. Roedd ei dad a’i fam Jonet ill dau o dras fonheddig. Aeth i New Inn Hall yn Rhydychen, cymerodd ei MA yn 1530 a’i BD yn 1536, ac yno mae’n debyg y’i denwyd at y ddysgeidiaeth Brotestannaidd newydd.

Alltud oherwydd ei ffydd#

Bu’n offeiriad plwyf yn swydd Buckingham a phriododd Dorothy Woodforde o Burnham. Pan ddaeth y Frenhines Mari i’r orsedd fe’i galwyd gerbron y Cyfrin Gyngor a chollodd ei fywiolaethau, ac yn 1555 aeth â’i deulu i alltudiaeth yn Frankfurt, lle buont hyd 1558.

Esgob yng Nghymru#

Dan Elisabeth daeth adref. Yn 1559 arweiniodd gomisiwn brenhinol i ymweld ag esgobaethau Cymru, ac yn Ionawr 1560 fe’i gwnaed yn esgob Llanelwy. Yn gynnar yn 1561 symudodd i Dyddewi, hen esgobaeth Dewi Sant, ac yno y bu am ugain mlynedd. Eisteddai ar Gyngor y Gororau, ac roedd yr Archesgob Parker a William Cecil ill dau yn ei ystyried yn gynghorydd dibynadwy ar faterion Cymru. Gweithiodd yn galed yn erbyn tlodi’r clerigwyr a phrinder pregethwyr yn ei esgobaeth.

Ysgolhaig y Beibl#

Enillodd Davies fri fel ysgolhaig. Rhoddodd yr Archesgob Parker iddo’r llyfrau o Josua hyd 2 Samuel i’w cyfieithu i Feibl Saesneg yr Esgobion yn 1568. Yn ei blas cadwai ddysg a bwrdd agored, roedd yn noddwr hael i’r beirdd, ac ysgrifennodd ambell bennill ei hun. Roedd y gramadegydd Siôn Dafydd Rhys yn nai iddo.

Testament Newydd 1567#

Gweithiodd Davies ochr yn ochr â William Salesbury i berswadio’r senedd i basio Deddf 1563, a orchmynnodd i esgobion Cymru drefnu troi’r Beibl a’r Llyfr Gweddi i’r Gymraeg. Yna gwahoddodd Salesbury i’w blas yn Abergwili, ger Caerfyrddin, i wneud y gwaith. Daeth y Llyfr Gweddi Cymraeg allan ar 6 Mai 1567 a’r Testament Newydd ar 7 Hydref 1567. Cyfieithodd Davies ei hun 1 Timotheus a’r llythyrau o Hebreaid hyd 2 Pedr.

Y Llythyr at y Cymry#

Ar ddechrau’r Testament Newydd gosododd Davies ei Epistol at y Cembru, y Llythyr at y Cymry. Siaradai â’r genedl gyfan am ei ffydd a’i gorffennol, a chafodd ddylanwad mawr ar y modd y mae’r Cymry wedi ysgrifennu eu hanes eu hunain byth oddi ar hynny.

Ei flynyddoedd olaf#

Gadawodd Davies waith llawysgrif sy’n dangos iddo ddal ati i gyfieithu rhannau o’r ysgrythurau. Bu farw yn Abergwili ar 7 Tachwedd 1581 a’i gladdu yno. Saith mlynedd wedyn adeiladodd Beibl Cymraeg cyfan William Morgan ar y Testament Newydd a luniodd Davies a Salesbury.

Casglwch y set

Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf