Syr Rhys ap Thomas
Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
Syr Rhys ap Thomas
Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid
1507
Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.
Llun: Castell Caeriw dros bwll y felin · Andrew, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons
Ar 22 Ebrill 1505 gwnaed Syr Rhys ap Thomas yn Farchog y Gardas. I ddathlu cynhaliodd dwrnamaint mawr yn ei gastell yng Nghaeriw yn Sir Benfro, yn 1507, a gwahodd prif deuluoedd Cymru gyfan.FfynonellauRhys ap Thomas, Sir (1449–1525), the chief Welsh supporter of Henry VII ↗Syr James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn cysylltiad â Harri tra oedd Harri’n alltud yn Llydaw; pan laniodd Harri ymunodd ag ef ger y Trallwng gyda gwŷr o ddyffryn Tywi, ac fe’i hurddwyd yn farchog ar faes Bosworth, 22 Awst 1485; ym mis Tachwedd 1485 fe’i gwnaed yn gwnstabl a stiward arglwyddiaeth Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi a stiward Buallt; yn Farchog y Gardas ar 22 Ebrill 1505, cynhaliodd dwrnamaint mawr yng Nghaeriw i ddathlu ei dderbyn i Urdd y Gardas, gan wahodd prif deuluoedd Cymru; bu farw yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion, Caerfyrddin, ac yn ddiweddarach symudwyd ef i eglwys San Pedr, lle adferwyd y beddrod yn 1865.Rhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Bu Syr Rhys ap Thomas (c. 1449–1525) yn allweddol i fuddugoliaeth Harri Tudur ym Mosworth, lle, yn ôl baled o’r cyfnod, yr ataliodd ei wŷr ymosodiad dug Norfolk; fe’i gwnaed yn farchog baner wedi iddo ddal yr Arglwydd Audley yn 1497 ac yn Farchog y Gardas yn 1505, a dathlodd hynny â thwrnamaint mawr yng nghastell Caeriw yn 1507; bu’n ustus De Cymru; bu farw ym Mhriordy Caerfyrddin yn 1525, a symudwyd ei feddrod yn ddiweddarach i eglwys San Pedr, Caerfyrddin.
| Gwesteiwr | Syr Rhys ap Thomas, KG |
|---|---|
| Lle | Castell Caeriw, Sir Benfro |
| Blwyddyn | 1507 |
Safodd Rhys gyda Harri Tudur ym Mosworth ac fe’i hurddwyd yn farchog ar y maes. Wedi hynny daliodd swyddi mawr yn y de: cwnstabl a stiward Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi, ac ustus De Cymru. Yn 1497 daliodd yr Arglwydd Audley mewn brwydr ac fe’i gwnaed yn farchog baner.FfynonellauRhys ap Thomas, Sir (1449–1525), the chief Welsh supporter of Henry VII ↗Syr James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn cysylltiad â Harri tra oedd Harri’n alltud yn Llydaw; pan laniodd Harri ymunodd ag ef ger y Trallwng gyda gwŷr o ddyffryn Tywi, ac fe’i hurddwyd yn farchog ar faes Bosworth, 22 Awst 1485; ym mis Tachwedd 1485 fe’i gwnaed yn gwnstabl a stiward arglwyddiaeth Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi a stiward Buallt; yn Farchog y Gardas ar 22 Ebrill 1505, cynhaliodd dwrnamaint mawr yng Nghaeriw i ddathlu ei dderbyn i Urdd y Gardas, gan wahodd prif deuluoedd Cymru; bu farw yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion, Caerfyrddin, ac yn ddiweddarach symudwyd ef i eglwys San Pedr, lle adferwyd y beddrod yn 1865.Rhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Bu Syr Rhys ap Thomas (c. 1449–1525) yn allweddol i fuddugoliaeth Harri Tudur ym Mosworth, lle, yn ôl baled o’r cyfnod, yr ataliodd ei wŷr ymosodiad dug Norfolk; fe’i gwnaed yn farchog baner wedi iddo ddal yr Arglwydd Audley yn 1497 ac yn Farchog y Gardas yn 1505, a dathlodd hynny â thwrnamaint mawr yng nghastell Caeriw yn 1507; bu’n ustus De Cymru; bu farw ym Mhriordy Caerfyrddin yn 1525, a symudwyd ei feddrod yn ddiweddarach i eglwys San Pedr, Caerfyrddin.

Daeth Caeriw i Rhys pan forgeisiodd teulu de Carew ef iddo. Gwnaeth yr hen gastell yn blasty mawr, gydag ystafelloedd Tuduraidd gwych, neuadd fawr wedi’i hail-lunio a neuadd lai newydd.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Caeriw i Rhys ap Thomas pan forgeisiodd teulu de Carew ef; ar ddiwedd y bymthegfed ganrif estynnodd y castell â fflatiau moethus gyda llawer o nodweddion Tuduraidd, gan ail-lunio’r neuadd fawr a chodi’r neuadd lai; cymerodd Syr John Perrot y castell yn 1558 a chodi’r adain hir ogleddol; melin lanw Caeriw yw’r unig felin lanw a adferwyd yng Nghymru.

Bu farw Rhys yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion yng Nghaerfyrddin. Pan gaewyd y brodordy symudwyd ei feddrod i eglwys San Pedr, lle’i hadferwyd yn 1865.FfynhonnellRhys ap Thomas, Sir (1449–1525), the chief Welsh supporter of Henry VII ↗Syr James Frederick Rees, Y Bywgraffiadur Cymreig, 1959 (Saesneg)Bu mewn cysylltiad â Harri tra oedd Harri’n alltud yn Llydaw; pan laniodd Harri ymunodd ag ef ger y Trallwng gyda gwŷr o ddyffryn Tywi, ac fe’i hurddwyd yn farchog ar faes Bosworth, 22 Awst 1485; ym mis Tachwedd 1485 fe’i gwnaed yn gwnstabl a stiward arglwyddiaeth Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi a stiward Buallt; yn Farchog y Gardas ar 22 Ebrill 1505, cynhaliodd dwrnamaint mawr yng Nghaeriw i ddathlu ei dderbyn i Urdd y Gardas, gan wahodd prif deuluoedd Cymru; bu farw yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion, Caerfyrddin, ac yn ddiweddarach symudwyd ef i eglwys San Pedr, lle adferwyd y beddrod yn 1865.
Saif Castell Caeriw ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801. Fe’i codwyd bron yn llwyr o’r garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a ddaeth o Loegr.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801.
Cododd Gerald de Windsor orthwr carreg yno tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801. Cymerodd eu mab William yr enw de Carew, a thua 1270 cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801.
Y tu mewn, mae drws o gyfnod Rhys yn dwyn tair arfbais: rhai Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801. Rhoddodd Rhys hefyd ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801.
Yn 1520 roedd Rhys yn un o Farchogion y Gardas a aeth gyda Harri VIII i gwrdd â Ffransis I o Ffrainc ar Faes y Brethyn Aur.FfynhonnellRhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Mab cyfreithlon ieuengaf Thomas ap Gruffudd ap Nicolas o Landeilo ac Elizabeth, merch Syr John Gruffudd o Abermarlais; drwy linach ei fam yn disgyn o Ednyfed Fychan ac o’r Arglwydd Rhys; lladdwyd ei daid Gruffudd ap Nicolas ym mrwydr Mortimer’s Cross yn 1461; aeth ei dad â’r Rhys ifanc i alltudiaeth yn llys Philip Dda, dug Bwrgwyn, a daethant adref yn 1467; gwrthododd ymuno â gwrthryfel Buckingham yn 1483, a gwnaeth Richard III ef yn brif raglaw iddo yn ne-orllewin Cymru gyda blwydd-dal o 40 marc; pan ofynnwyd iddo anfon ei fab Gruffudd i Nottingham yn wystl, atebodd na allai dim ei rwymo’n dynnach wrth ei ddyletswydd na’i gydwybod; addawodd y byddai’n rhaid i bwy bynnag a laniai yn ei ran ef o Gymru ddod i mewn ‘dros fy mol’; dywedir iddo sefyll dan Bont Mullock, tua dwy filltir i’r gogledd o Dale, tra croesai Harri drosti; casglodd 500 o wŷr ar ei ffordd, ac ymunodd y ddau lu yn y Trallwng; yn Bosworth ‘dechreuodd rheng Norfolk dorri dan bwysau gwŷr Rhys ap Thomas’; mae Guto’r Glyn yn adrodd marw Richard yn ei gerdd i Rys, gyda’r llinell ‘Lladd y baedd, eilliodd ei ben’; gostegodd wrthryfel yn Aberhonddu yn 1486 ac ymladdodd yn erbyn Lambert Simnel yn 1487 a Perkin Warbeck; bu’n gwnstabl a rhaglaw sir Frycheiniog, siambrlen sir Gaerfyrddin a sir Aberteifi, distain a changhellor Hwlffordd, Rhos a Llanfair-ym-Muallt, ustus De Cymru a llywodraethwr Cymru gyfan, ac yn aelod o’r Cyfrin Gyngor; aeth gyda Harri VIII i Faes y Brethyn Aur yn 1520; priododd Efa, merch Henri ap Gwilym o Gwrt Henri, a Siân, merch Thomas Mathew o Radur; bu farw ei fab Gruffudd yn 1521. Priododd ddwywaith: Efa, merch Henri ap Gwilym o Gwrt Henri, a Siân, merch Thomas Mathew o Radur.FfynhonnellRhys ap Thomas ↗Wikipedia (Saesneg)Mab cyfreithlon ieuengaf Thomas ap Gruffudd ap Nicolas o Landeilo ac Elizabeth, merch Syr John Gruffudd o Abermarlais; drwy linach ei fam yn disgyn o Ednyfed Fychan ac o’r Arglwydd Rhys; lladdwyd ei daid Gruffudd ap Nicolas ym mrwydr Mortimer’s Cross yn 1461; aeth ei dad â’r Rhys ifanc i alltudiaeth yn llys Philip Dda, dug Bwrgwyn, a daethant adref yn 1467; gwrthododd ymuno â gwrthryfel Buckingham yn 1483, a gwnaeth Richard III ef yn brif raglaw iddo yn ne-orllewin Cymru gyda blwydd-dal o 40 marc; pan ofynnwyd iddo anfon ei fab Gruffudd i Nottingham yn wystl, atebodd na allai dim ei rwymo’n dynnach wrth ei ddyletswydd na’i gydwybod; addawodd y byddai’n rhaid i bwy bynnag a laniai yn ei ran ef o Gymru ddod i mewn ‘dros fy mol’; dywedir iddo sefyll dan Bont Mullock, tua dwy filltir i’r gogledd o Dale, tra croesai Harri drosti; casglodd 500 o wŷr ar ei ffordd, ac ymunodd y ddau lu yn y Trallwng; yn Bosworth ‘dechreuodd rheng Norfolk dorri dan bwysau gwŷr Rhys ap Thomas’; mae Guto’r Glyn yn adrodd marw Richard yn ei gerdd i Rys, gyda’r llinell ‘Lladd y baedd, eilliodd ei ben’; gostegodd wrthryfel yn Aberhonddu yn 1486 ac ymladdodd yn erbyn Lambert Simnel yn 1487 a Perkin Warbeck; bu’n gwnstabl a rhaglaw sir Frycheiniog, siambrlen sir Gaerfyrddin a sir Aberteifi, distain a changhellor Hwlffordd, Rhos a Llanfair-ym-Muallt, ustus De Cymru a llywodraethwr Cymru gyfan, ac yn aelod o’r Cyfrin Gyngor; aeth gyda Harri VIII i Faes y Brethyn Aur yn 1520; priododd Efa, merch Henri ap Gwilym o Gwrt Henri, a Siân, merch Thomas Mathew o Radur; bu farw ei fab Gruffudd yn 1521.
Roedd Rhys yn noddwr i’r bardd mawr Tudur Aled. Ni chanodd Tudur farwnad iddo, a thybir i’r bardd farw tua’r un pryd, yng Nghaerfyrddin, efallai ar ymweliad â Syr Rhys.FfynhonnellTudur Aled ↗Wicipedia CymraegBardd Cymraeg (tua 1465 – tua 1525) a ystyrir gan lawer yn un o’r mwyaf o Feirdd yr Uchelwyr; dengys y marwnadau a ganwyd iddo gan feirdd eraill ei fod yn uchelwr ei hun; ganed ym mhlwyf Llansannan, ac ymddengys mai Robert oedd enw ei dad ac Ithel enw ei daid; ei athro barddol oedd ei ewythr, Dafydd ab Edmwnd; roedd yn un o gomisiynwyr eisteddfod gyntaf Caerwys yn 1523; ei brif noddwyr oedd Salbriaid Lleweni, gerllaw Llansannan, ond crwydrodd drwy Gymru yn canu i uchelwyr a gwŷr eglwysig, megis Dafydd ab Owain, esgob Llanelwy; roedd Syr Rhys ap Thomas yn un o’i noddwyr, a chan na chanodd farwnad iddo credir iddo farw tua’r un adeg, yng Nghaerfyrddin, efallai ar ymweliad â Syr Rhys; bardd cynhyrchiol iawn ac yn feistr llwyr ar y gynghanedd a’r mesurau caeth, cedwir o leiaf 125 o’i gywyddau, y rhan fwyaf yn gerddi mawl; defnyddiai’r hen ddelweddau i’r dim ond arbrofai hefyd â delweddau a chyffelybiaethau newydd; mae ei waith yn ddrych i gyfnod o newid mawr ym mywyd Cymru; canwyd marwnadau iddo gan Ruffudd ab Ieuan ap Llywelyn Fychan, Huw ap Dafydd, Lewys Daron, Lewys Môn, Lewys Morgannwg, Morys Gethin, Raff ap Robert, Siôn ap Hywel a Siôn Ceri.
Ar fin y ffordd yng Nghaeriw saif Croes Caeriw, croes goffa o’r unfed ganrif ar ddeg, pedwar metr o uchder, y credir ei bod yn coffáu Maredudd ab Edwin o Ddeheubarth, a fu farw yn 1035.FfynhonnellCarew Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Croes Caeriw, cofeb restredig Gradd I o’r 11eg ganrif ym mhentref Caeriw, Sir Benfro; enghraifft bwysig o groes goffa o’r 11eg ganrif, y credir ei bod yn coffáu Maredudd ab Edwin o Ddeheubarth, a fu farw yn 1035, cyd-reolwr Deheubarth gyda’i frawd Hywel ab Edwin, ac y credir ei bod yn dyddio o tua adeg ei farw; gwyddys amdani yng Nghaeriw o tua 1690; ailosodwyd yn ei slot â phlwm yn 1844; symudwyd i’r castell gerllaw er diogelwch yn yr Ail Ryfel Byd ac yna’i gosod yn ôl ger y ffordd; rhestrwyd yn Radd I ar 14 Mai 1970 ‘fel croes gyfansawdd nodweddiadol Gymreig ac un o henebion Cristnogol cynnar gorau Cymru’; ysbrydolodd Croes Caeriw arwydd Cadw; tebyg ei chynllun i’r groes yn Nanhyfer; arysgrif ar yr wyneb gorllewinol MARGIT EUT REX ETG[uin] FILIUS, ac fel arall wedi’i cherfio â phatrymau haniaethol; 4 metr o uchder, mewn dwy ran wedi’u huno â thyno, y rhan uchaf o dywodfaen Sir Gaerfyrddin a’r rhan isaf o garreg igneaidd o’r Preselau. Hi a ysbrydolodd symbol Cadw.FfynhonnellCarew Cross ↗Wikipedia (Saesneg)Croes Caeriw, cofeb restredig Gradd I o’r 11eg ganrif ym mhentref Caeriw, Sir Benfro; enghraifft bwysig o groes goffa o’r 11eg ganrif, y credir ei bod yn coffáu Maredudd ab Edwin o Ddeheubarth, a fu farw yn 1035, cyd-reolwr Deheubarth gyda’i frawd Hywel ab Edwin, ac y credir ei bod yn dyddio o tua adeg ei farw; gwyddys amdani yng Nghaeriw o tua 1690; ailosodwyd yn ei slot â phlwm yn 1844; symudwyd i’r castell gerllaw er diogelwch yn yr Ail Ryfel Byd ac yna’i gosod yn ôl ger y ffordd; rhestrwyd yn Radd I ar 14 Mai 1970 ‘fel croes gyfansawdd nodweddiadol Gymreig ac un o henebion Cristnogol cynnar gorau Cymru’; ysbrydolodd Croes Caeriw arwydd Cadw; tebyg ei chynllun i’r groes yn Nanhyfer; arysgrif ar yr wyneb gorllewinol MARGIT EUT REX ETG[uin] FILIUS, ac fel arall wedi’i cherfio â phatrymau haniaethol; 4 metr o uchder, mewn dwy ran wedi’u huno â thyno, y rhan uchaf o dywodfaen Sir Gaerfyrddin a’r rhan isaf o garreg igneaidd o’r Preselau. Melin lanw Caeriw yw’r unig felin lanw wedi’i hadfer yng Nghymru.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Daeth Caeriw i Rhys ap Thomas pan forgeisiodd teulu de Carew ef; ar ddiwedd y bymthegfed ganrif estynnodd y castell â fflatiau moethus gyda llawer o nodweddion Tuduraidd, gan ail-lunio’r neuadd fawr a chodi’r neuadd lai; cymerodd Syr John Perrot y castell yn 1558 a chodi’r adain hir ogleddol; melin lanw Caeriw yw’r unig felin lanw a adferwyd yng Nghymru. Fe’i gelwir yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801. Sonnir am y felin yn 1476, ac mae gan yr adeilad presennol, o’r ddeunawfed ganrif, ddwy olwyn danddwr.FfynhonnellCarew, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Caeriw, pentref yn Sir Benfro, sy’n adnabyddus am ei gastell, ei groes a’i felin lanw; mae sôn am y felin yn 1476 ac mae’r adeilad presennol o’r 18g, gyda dwy olwyn isddwr; mae eglwys y Santes Fair o’r 14g yn rhestredig Gradd I; 1,532 o bobl. Mae eglwys y Santes Fair yn y pentref, o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, yn rhestredig Gradd I.FfynhonnellCarew, Pembrokeshire ↗Wikipedia (Saesneg)Caeriw, pentref yn Sir Benfro, sy’n adnabyddus am ei gastell, ei groes a’i felin lanw; mae sôn am y felin yn 1476 ac mae’r adeilad presennol o’r 18g, gyda dwy olwyn isddwr; mae eglwys y Santes Fair o’r 14g yn rhestredig Gradd I; 1,532 o bobl.
Mae teulu Carew, sy’n cymryd eu henw o’r castell, wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801. Er 1984 mae Cadw wedi ariannu ei adfer.FfynhonnellCarew Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Castell Caeriw; mae teulu Carew yn cymryd eu henw ohono ac wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro; fe’i codwyd bron yn llwyr o garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a fewnforiwyd; saif ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn; cododd Gerald de Windsor orthwr carreg tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth; cymerodd ei fab William yr enw de Carew; cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau tua 1270; mae drws mewnol o gyfnod Rhys ap Thomas yn dwyn arfau Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon; ychwanegodd Rhys ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf; er 1984 mae Cadw wedi ariannu gwaith adfer gan Awdurdod y Parc Cenedlaethol; gelwir y felin lanw yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801.
Ffynonellau a darllen pellach
Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.
Syr Rhys ap ThomasMae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.
Tywysog o’r enw ArthurMae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.
Richard Amerike a CabotMae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.
Eisteddfod CaerwysMae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.
Y Deddfau UnoYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf