Hanes Cymru / Llinell amser / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

1507

Y twrnamaint yng Nghaeriw

Mae Syr Rhys ap Thomas yn cynnal twrnamaint mawr pum diwrnod yng Nghastell Caeriw, yr olaf o’i fath ym Mhrydain.

Llun: Castell Caeriw dros bwll y felin · Andrew, CC BY 2.0 · Wikimedia Commons

Ar 22 Ebrill 1505 gwnaed Syr Rhys ap Thomas yn Farchog y Gardas. I ddathlu cynhaliodd dwrnamaint mawr yn ei gastell yng Nghaeriw yn Sir Benfro, yn 1507, a gwahodd prif deuluoedd Cymru gyfan.

GwesteiwrSyr Rhys ap Thomas, KG
LleCastell Caeriw, Sir Benfro
Blwyddyn1507

Gŵr y brenin yng Nghymru#

Safodd Rhys gyda Harri Tudur ym Mosworth ac fe’i hurddwyd yn farchog ar y maes. Wedi hynny daliodd swyddi mawr yn y de: cwnstabl a stiward Brycheiniog, siambrlen Caerfyrddin ac Aberteifi, ac ustus De Cymru. Yn 1497 daliodd yr Arglwydd Audley mewn brwydr ac fe’i gwnaed yn farchog baner.

Delw Syr Rhys ap Thomas ar ei feddrod, yn eglwys San Pedr, Caerfyrddin, heddiw
Delw Syr Rhys ap Thomas ar ei feddrod, yn eglwys San Pedr, Caerfyrddin, heddiw · Llun: Tipcake, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Castell Tuduraidd#

Daeth Caeriw i Rhys pan forgeisiodd teulu de Carew ef iddo. Gwnaeth yr hen gastell yn blasty mawr, gydag ystafelloedd Tuduraidd gwych, neuadd fawr wedi’i hail-lunio a neuadd lai newydd.

Castell Caeriw yn 1779, ar ôl Paul Sandby
Castell Caeriw yn 1779, ar ôl Paul Sandby · Llun: Paul Sandby, engraved by Richard Bernard Godfrey, Public domain, Wikimedia Commons

Bu farw Rhys yn 1525 a’i gladdu yn y Brodyr Llwydion yng Nghaerfyrddin. Pan gaewyd y brodordy symudwyd ei feddrod i eglwys San Pedr, lle’i hadferwyd yn 1865.

Castell ar y dŵr#

Saif Castell Caeriw ar glogwyn calchfaen uwchben cilfach Caeriw ar ddyfrffordd Aberdaugleddau, lle cafwyd hyd i furiau caer o Oes yr Haearn. Fe’i codwyd bron yn llwyr o’r garreg galch Garbonifferaidd leol, gyda rhai fframiau ffenestri Tuduraidd o garreg Cotswold a ddaeth o Loegr.

Gwaddol Nest#

Cododd Gerald de Windsor orthwr carreg yno tua 1100, yr ‘Hen Dŵr’, ar dir a ddaeth iddo gyda Nest, tywysoges Deheubarth. Cymerodd eu mab William yr enw de Carew, a thua 1270 cododd Nicholas de Carew y castell uchel ei furiau.

Y brenin, y tywysog a’r dywysoges#

Y tu mewn, mae drws o gyfnod Rhys yn dwyn tair arfbais: rhai Harri VII, y Tywysog Arthur a Chatrin o Aragon. Rhoddodd Rhys hefyd ffenestr fawr i’r neuadd fawr yn wynebu’r porthdy mewnol a’r neuadd leiaf.

Marchog y Gardas dramor#

Yn 1520 roedd Rhys yn un o Farchogion y Gardas a aeth gyda Harri VIII i gwrdd â Ffransis I o Ffrainc ar Faes y Brethyn Aur. Priododd ddwywaith: Efa, merch Henri ap Gwilym o Gwrt Henri, a Siân, merch Thomas Mathew o Radur.

Noddwr y bardd#

Roedd Rhys yn noddwr i’r bardd mawr Tudur Aled. Ni chanodd Tudur farwnad iddo, a thybir i’r bardd farw tua’r un pryd, yng Nghaerfyrddin, efallai ar ymweliad â Syr Rhys.

Y groes a’r felin#

Ar fin y ffordd yng Nghaeriw saif Croes Caeriw, croes goffa o’r unfed ganrif ar ddeg, pedwar metr o uchder, y credir ei bod yn coffáu Maredudd ab Edwin o Ddeheubarth, a fu farw yn 1035. Hi a ysbrydolodd symbol Cadw. Melin lanw Caeriw yw’r unig felin lanw wedi’i hadfer yng Nghymru. Fe’i gelwir yn aml yn ‘Felin Ffrengig’, ac mae un o’i holwynion wedi’i dyddio 1801. Sonnir am y felin yn 1476, ac mae gan yr adeilad presennol, o’r ddeunawfed ganrif, ddwy olwyn danddwr. Mae eglwys y Santes Fair yn y pentref, o’r bedwaredd ganrif ar ddeg, yn rhestredig Gradd I.

Caeriw heddiw#

Mae teulu Carew, sy’n cymryd eu henw o’r castell, wedi bod yn berchen arno ers dros 900 mlynedd, ac mae ar brydles i Barc Cenedlaethol Arfordir Penfro. Er 1984 mae Cadw wedi ariannu ei adfer.

Y bobl

1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas

Cyn ac wedyn

  1. Tywysog o’r enw Arthur

    Mae Harri VII yn enwi ei fab cyntaf yn Arthur, er anrhydedd i frenin traddodiad Cymru.

    Tywysog o’r enw Arthur
  2. Richard Amerike a Cabot

    Mae Richard Amerike, swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig, yn helpu i ariannu mordaith John Cabot i Ogledd America. Mae rhai haneswyr yn credu mai ar ei ôl ef yr enwyd y wlad newydd.

    Richard Amerike a Cabot
  3. Eisteddfod Caerwys

    Mae beirdd a thelynorion yn ymgynnull yng Nghaerwys yn Sir y Fflint i osod rheolau eu crefftau, dan gomisiwn gan y Goron.

    Eisteddfod Caerwys
  4. Y Deddfau Uno

    Mae Cymru’n cael ei chyfeddiannu i Loegr. Daw Saesneg yn iaith y gyfraith a swyddi cyhoeddus.

    Y Deddfau Uno

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf