Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 9 o 12 · 1700 – 1800

Oes yr Adfywiad

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn y ddeunawfed ganrif daeth Cymru’n fyw. Dysgodd ysgolion cylchynol Griffith Jones genedl i ddarllen y Beibl yn Gymraeg, llanwodd diwygiad Methodistaidd Howell Harris, Daniel Rowland a Phantycelyn y wlad â phregethu ac emynau, a daeth ysgolheigion, telynorion a beirdd â’r eisteddfod a’r Orsedd yn ôl.

Cwestiynau ymholi

  1. Sut y daeth Cymru’n genedl o ddarllenwyr, cantorion emynau ac eisteddfodau?
  2. Sut y dysgodd yr ysgolion cylchynol gymaint o bobl i ddarllen?
  3. Pam y dilynodd cymaint o bobl y pregethwyr Methodistaidd?
  4. Pam roedd yr eisteddfod a’r Orsedd yn bwysig i Gymry’r 1700au, a pham maen nhw’n dal yn bwysig?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
  • Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
  • Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)

    Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.

  2. Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.

  3. Drych y Prif Oesoedd (wedi’i gofnodi)

    Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.

  4. Argraffu’n dod i Gymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.

  5. Yale (wedi’i gofnodi)

    Mae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.

  6. Barti Ddu (wedi’i gofnodi)

    Mae Bartholomew Roberts o Gasnewydd Bach, Barti Ddu, yn dod yn gapten ar long fôr-ladron ac yn dod yn fôr-leidr mwyaf llwyddiannus ei oes, gan gipio dros 400 o longau.

  7. Yr ysgolion cylchynol (wedi’i gofnodi)

    Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.

  8. Y diwygiad Methodistaidd (wedi’i gofnodi)

    Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.

  9. Emynau cyntaf Pantycelyn (wedi’i gofnodi)

    Mae William Williams, Pantycelyn, yn cyhoeddi ei emynau cyntaf. Aeth ymlaen i ysgrifennu tua 900, yn eu plith Arglwydd, arwain trwy’r anialwch.

  10. Siartiau arfordir Cymru (wedi’i gofnodi)

    Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.

  11. Eisteddfod Corwen (wedi’i gofnodi)

    Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.

  12. Yr Orsedd gyntaf (wedi’i gofnodi)

    Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Barti Ddu (wedi’i gofnodi)
Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd (wedi’i gofnodi)
Argraffu’n dod i Gymru (wedi’i gofnodi)
Y diwygiad Methodistaidd (wedi’i gofnodi)
Drych y Prif Oesoedd (wedi’i gofnodi)
Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)
Yr ysgolion cylchynol (wedi’i gofnodi)
Yale (wedi’i gofnodi)

Pobl i’w hadnabod

1660–1709 (wedi’i gofnodi)

Edward Lhuyd

Naturiaethwr ac ieithydd

Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.

1671–1734 (wedi’i gofnodi)

Ellis Wynne

Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc

Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.

1675–1749 (wedi’i gofnodi)

William Jones

Y gŵr a enwodd π

Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.

1682–1722 (wedi’i gofnodi)

Barti Ddu

Môr-leidr mwyaf y moroedd

John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.

1683–1761 (wedi’i gofnodi)

Griffith Jones

Llanddowror

Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.

1693–1767 (wedi’i gofnodi)

Theophilus Evans

Hanesydd y Cymry

Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.

Geiriau allweddol

Ysgolion cylchynol
Ysgolion Griffith Jones, a symudai o blwyf i blwyf yn dysgu plant ac oedolion i ddarllen y Beibl yn Gymraeg. Erbyn ei farw yn 1761 roeddynt wedi dysgu efallai 200,000 o bobl, ac roedd Cymru ymhlith gwledydd mwyaf llythrennog Ewrop.
Y Diwygiad Methodistaidd
Y deffroad mawr yn y 1700au dan arweiniad Howell Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn. Llanwodd Gymru ag emynau a daeth yn eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn 1811.
Cymanfa ganu
Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
Eisteddfod
Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.
Gorsedd y Beirdd
Cylch o feirdd, cerddorion ac eraill a anrhydeddwyd am eu gwasanaeth i Gymru, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn Llundain yn 1792. Mae’n coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
Telyn deires
Y delyn â thair rhes o dannau, a ganwyd yng Nghymru o’r 1600au ac a garwyd gymaint nes ei galw’r delyn Gymreig. Cadwodd Arglwyddes Llanofer hi’n fyw yn yr 1800au.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Carreg Wastad · Glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig yma yn y goresgyniad olaf ar Brydain, gan ildio ar draeth Wdig ddeuddydd yn ddiweddarach.
  • Y Bala · Yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, chwe milltir ar hugain yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles. Ysbrydolodd ei thaith sefydlu Cymdeithas y Beibl.
  • Mynydd Parys · Yn y 1780au, y bryn hwn ar Ynys Môn oedd y mwynglawdd copr mwyaf yn y byd. Ei fwyn a orchuddiodd longau llynges Nelson a throi Amlwch yn dref lewyrchus.
  • Trefflemin · Y pentref ym Mro Morgannwg lle magwyd Iolo Morganwg, lle bu’n gweithio fel saer maen ac y treuliodd ei flynyddoedd olaf. Bu farw yma yn 1826 ac fe’i claddwyd yn eglwys Sant Mihangel, lle mae llech goffa i’r gŵr a roddodd Orsedd y Beirdd i Gymru.
  • Chwarel y Penrhyn, Bethesda · Y chwarel lechi fawr uwchben Bethesda, a agorwyd yn 1782 ac erbyn 1900 y fwyaf yn y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder. Safodd ei dynion allan am dair blynedd yn Streic Fawr 1900 i 1903, ac mae’n dal i gynhyrchu llechi heddiw.
  • Trefeca · Cartref Howell Harris ger Talgarth, lle casglodd yn 1752 ‘deulu’ Cristnogol o ryw 120 o bobl a weithiai ar hyd at drigain o grefftau ac a redai wasg argraffu.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Ffynhonnell i’w hastudio

Flwyddyn wrth flwyddyn maent yn rhestru’r ysgolion a gynhaliwyd, y lleoedd y symudon nhw iddynt a nifer y bobl a ddysgwyd i ddarllen y Beibl yn Gymraeg, gyda llythyrau gan athrawon a chlerigwyr am y gwaith.
Adroddiadau’r Welch Piety · o 1737 · Llyfrgell Genedlaethol Cymru a llyfrgelloedd eraill

Crynodeb o’r ddogfen yw hwn, nid ei union eiriau.

Maent yn cofnodi sut y gwnaeth ysgolion Griffith Jones y Cymry yn un o’r bobloedd mwyaf llythrennog yn Ewrop.

  1. Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
  2. Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
  3. Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
  4. Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?

Rhagor am y ddogfen hon →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Darganfyddwch sut roedd ysgolion cylchynol Griffith Jones yn gweithio, a chynlluniwch eich ysgol dri mis eich hun.
  • Gwrandewch ar y delyn deires a lluniwch un, gan gyfrif ei thair rhes o dannau.

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Canwch ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’ gan Bantycelyn a thrafodwch y daith yn ei eiriau.
  • Cynhaliwch eisteddfod ddosbarth gyda chadair am y gerdd orau, fel y gwnaeth y Gwyneddigion yng Nghorwen yn 1789.

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Darllenwch eiriau Griffith Jones o Welch Piety. Pam y mynnai ddysgu yn Gymraeg?
  • Cynhaliodd Iolo Morganwg yr Orsedd gyntaf yn 1792. Sut y lluniodd ei weledigaeth y ffordd y mae Cymru’n ei gweld ei hun heddiw?

Rhagor o syniadau

  • Darganfyddwch sut roedd ysgolion cylchynol Griffith Jones yn gweithio, a chynlluniwch eich ysgol dri mis eich hun.
  • Canwch neu darllenwch emyn gan Bantycelyn a thrafodwch y lluniau yn ei eiriau.
  • Darganfyddwch beth wnaeth Cymdeithas y Gwyneddigion dros yr eisteddfod, a chynlluniwch gadair farddol i’ch dosbarth.

Taflen gwis

Oes yr Adfywiad: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A 1703 · B 1707 · C 1716 · D 1718 · E 1719 · F 1731 · G 1735 · H 1744 · I 1789 · J 1792

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Barti Ddu (wedi’i gofnodi)
2Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd (wedi’i gofnodi)
3Emynau cyntaf Pantycelyn (wedi’i gofnodi)
4Argraffu’n dod i Gymru (wedi’i gofnodi)
5Eisteddfod Corwen (wedi’i gofnodi)
6Y diwygiad Methodistaidd (wedi’i gofnodi)
7Drych y Prif Oesoedd (wedi’i gofnodi)
8Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)
9Yr ysgolion cylchynol (wedi’i gofnodi)
10Yr Orsedd gyntaf (wedi’i gofnodi)
Atebion

1E, 2B, 3H, 4D, 5I, 6G, 7C, 8A, 9F, 10J

Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon

  • Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid · Saer maen o Fro Morgannwg na fu erioed mewn ysgol, ac a roddodd i Gymru Orsedd y Beirdd, llyfrgell o lawysgrifau a achubwyd, tair mil o emynau a llais yn erbyn caethwasiaeth.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf