
Pecyn athrawon 9 o 12 · 1700 – 1800
Oes yr Adfywiad
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Y Bala o’r awyr, a Llyn Tegid yn ymestyn y tu ôl i’r dref · Llywelyn2000, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn y ddeunawfed ganrif daeth Cymru’n fyw. Dysgodd ysgolion cylchynol Griffith Jones genedl i ddarllen y Beibl yn Gymraeg, llanwodd diwygiad Methodistaidd Howell Harris, Daniel Rowland a Phantycelyn y wlad â phregethu ac emynau, a daeth ysgolheigion, telynorion a beirdd â’r eisteddfod a’r Orsedd yn ôl.
Cwestiynau ymholi
- Sut y daeth Cymru’n genedl o ddarllenwyr, cantorion emynau ac eisteddfodau?
- Sut y dysgodd yr ysgolion cylchynol gymaint o bobl i ddarllen?
- Pam y dilynodd cymaint o bobl y pregethwyr Methodistaidd?
- Pam roedd yr eisteddfod a’r Orsedd yn bwysig i Gymry’r 1700au, a pham maen nhw’n dal yn bwysig?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
- Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi)
Mae Ellis Wynne yn cyhoeddi gweledigaeth ffyrnig a doniol o’r byd, angau ac uffern, un o glasuron rhyddiaith Gymraeg.
- Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd (wedi’i gofnodi)
Mae Archaeologia Britannica Edward Lhuyd yn dangos bod Cymraeg, Llydaweg, Cernyweg, Gwyddeleg a Gaeleg yn un teulu o ieithoedd.
- Drych y Prif Oesoedd (wedi’i gofnodi)
Mae Theophilus Evans yn cyhoeddi Drych y Prif Oesoedd, hanes balch y Cymry a ddarllenwyd am genedlaethau.
- Argraffu’n dod i Gymru (wedi’i gofnodi)
Mae Isaac Carter yn sefydlu’r wasg argraffu barhaol gyntaf yng Nghymru, yn Nhrefhedyn ger Castellnewydd Emlyn.
- Yale (wedi’i gofnodi)
Mae Elihu Yale, yr hanai ei deulu o ardal Llandegla, yn rhoi llyfrau a nwyddau i goleg yn Connecticut, sy’n cymryd ei enw. Fe’i claddwyd yn Wrecsam.
- Barti Ddu (wedi’i gofnodi)
Mae Bartholomew Roberts o Gasnewydd Bach, Barti Ddu, yn dod yn gapten ar long fôr-ladron ac yn dod yn fôr-leidr mwyaf llwyddiannus ei oes, gan gipio dros 400 o longau.
- Yr ysgolion cylchynol (wedi’i gofnodi)
Mae Griffith Jones yn dechrau ysgolion sy’n symud o blwyf i blwyf, gan ddysgu miloedd lawer i ddarllen Cymraeg.
- Y diwygiad Methodistaidd (wedi’i gofnodi)
Mae Hywel Harris a Daniel Rowland yn cychwyn mudiad sy’n ail-lunio crefydd, cerddoriaeth a gwleidyddiaeth Cymru.
- Emynau cyntaf Pantycelyn (wedi’i gofnodi)
Mae William Williams, Pantycelyn, yn cyhoeddi ei emynau cyntaf. Aeth ymlaen i ysgrifennu tua 900, yn eu plith Arglwydd, arwain trwy’r anialwch.
- Siartiau arfordir Cymru (wedi’i gofnodi)
Mae Lewis Morris o Fôn yn cyhoeddi ei siartiau o harbyrau a baeau Cymru, yr arolwg iawn cyntaf o’r arfordir.
- Eisteddfod Corwen (wedi’i gofnodi)
Mae Cymdeithas y Gwyneddigion yn cynnal eisteddfod agored yng Nghorwen, dechrau’r eisteddfod fodern.
- Yr Orsedd gyntaf (wedi’i gofnodi)
Mae Iolo Morganwg yn cynnal seremoni beirdd ar Fryn y Briallu yn Llundain. Yn ddiweddarach daw ei seremoni’n galon yr Eisteddfod Genedlaethol.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
1660–1709 (wedi’i gofnodi)
Edward Lhuyd
Naturiaethwr ac ieithydd
Ceidwad Amgueddfa’r Ashmolean yn Rhydychen, a deithiodd Gymru, Cernyw, Llydaw, Iwerddon a’r Alban a dangos bod eu hieithoedd yn perthyn.
1671–1734 (wedi’i gofnodi)
Ellis Wynne
Awdur Gweledigaetheu y Bardd Cwsc
Y clerigwr o Feirionnydd y mae ei Weledigaetheu y Bardd Cwsc (1703) yn un o glasuron mawr rhyddiaith Gymraeg.
1675–1749 (wedi’i gofnodi)
William Jones
Y gŵr a enwodd π
Mab fferm o Fôn a ddaeth yn fathemategydd blaenllaw yn Llundain ac a roddodd y symbol π i’r byd.
1682–1722 (wedi’i gofnodi)
Barti Ddu
Môr-leidr mwyaf y moroedd
John Roberts o Gasnewydd Bach yn Sir Benfro, capten môr-ladron mwyaf llwyddiannus oes yr hwyliau, a gipiodd dros 400 o longau.
1683–1761 (wedi’i gofnodi)
Griffith Jones
Llanddowror
Dysgodd ei ysgolion cylchynol gyfran helaeth o bobl Cymru i ddarllen, a hynny yn Gymraeg.
1693–1767 (wedi’i gofnodi)
Theophilus Evans
Hanesydd y Cymry
Clerigwr yr adroddodd ei Ddrych y Prif Oesoedd (1716) stori’r hen Frythoniaid gyda balchder. Daeth yn un o’r llyfrau Cymraeg mwyaf poblogaidd erioed.
Geiriau allweddol
- Ysgolion cylchynol
- Ysgolion Griffith Jones, a symudai o blwyf i blwyf yn dysgu plant ac oedolion i ddarllen y Beibl yn Gymraeg. Erbyn ei farw yn 1761 roeddynt wedi dysgu efallai 200,000 o bobl, ac roedd Cymru ymhlith gwledydd mwyaf llythrennog Ewrop.
- Y Diwygiad Methodistaidd
- Y deffroad mawr yn y 1700au dan arweiniad Howell Harris, Daniel Rowland a William Williams Pantycelyn. Llanwodd Gymru ag emynau a daeth yn eglwys y Methodistiaid Calfinaidd yn 1811.
- Cymanfa ganu
- Gŵyl canu emynau mewn harmoni pedwar llais, lle mae cynulleidfaoedd cyfan yn canu gyda’i gilydd. Tyfodd o’r capeli yn yr 1800au ac fe’i cynhelir lle bynnag yr ymgartrefodd y Cymry.
- Eisteddfod
- Gŵyl barddoniaeth, cerddoriaeth a’r celfyddydau gyda chystadlaethau. Cynhaliodd yr Arglwydd Rhys un yn Aberteifi yn 1176. Mae’r Eisteddfod Genedlaethol yn symud o amgylch Cymru bob Awst ac fe’i cynhelir yn Gymraeg.
- Gorsedd y Beirdd
- Cylch o feirdd, cerddorion ac eraill a anrhydeddwyd am eu gwasanaeth i Gymru, a sefydlwyd gan Iolo Morganwg ar Fryn y Briallu yn Llundain yn 1792. Mae’n coroni a chadeirio’r beirdd yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
- Telyn deires
- Y delyn â thair rhes o dannau, a ganwyd yng Nghymru o’r 1600au ac a garwyd gymaint nes ei galw’r delyn Gymreig. Cadwodd Arglwyddes Llanofer hi’n fyw yn yr 1800au.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Carreg Wastad · Glaniodd tua 1,400 o filwyr Ffrengig yma yn y goresgyniad olaf ar Brydain, gan ildio ar draeth Wdig ddeuddydd yn ddiweddarach.
- Y Bala · Yn 1800 cerddodd Mary Jones, yn bymtheg oed, chwe milltir ar hugain yn droednoeth i’r Bala i brynu Beibl Cymraeg gan Thomas Charles. Ysbrydolodd ei thaith sefydlu Cymdeithas y Beibl.
- Mynydd Parys · Yn y 1780au, y bryn hwn ar Ynys Môn oedd y mwynglawdd copr mwyaf yn y byd. Ei fwyn a orchuddiodd longau llynges Nelson a throi Amlwch yn dref lewyrchus.
- Trefflemin · Y pentref ym Mro Morgannwg lle magwyd Iolo Morganwg, lle bu’n gweithio fel saer maen ac y treuliodd ei flynyddoedd olaf. Bu farw yma yn 1826 ac fe’i claddwyd yn eglwys Sant Mihangel, lle mae llech goffa i’r gŵr a roddodd Orsedd y Beirdd i Gymru.
- Chwarel y Penrhyn, Bethesda · Y chwarel lechi fawr uwchben Bethesda, a agorwyd yn 1782 ac erbyn 1900 y fwyaf yn y byd, bron i filltir o hyd a 1,200 troedfedd o ddyfnder. Safodd ei dynion allan am dair blynedd yn Streic Fawr 1900 i 1903, ac mae’n dal i gynhyrchu llechi heddiw.
- Trefeca · Cartref Howell Harris ger Talgarth, lle casglodd yn 1752 ‘deulu’ Cristnogol o ryw 120 o bobl a weithiai ar hyd at drigain o grefftau ac a redai wasg argraffu.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Flwyddyn wrth flwyddyn maent yn rhestru’r ysgolion a gynhaliwyd, y lleoedd y symudon nhw iddynt a nifer y bobl a ddysgwyd i ddarllen y Beibl yn Gymraeg, gyda llythyrau gan athrawon a chlerigwyr am y gwaith.
Crynodeb o’r ddogfen yw hwn, nid ei union eiriau.
Maent yn cofnodi sut y gwnaeth ysgolion Griffith Jones y Cymry yn un o’r bobloedd mwyaf llythrennog yn Ewrop.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Darganfyddwch sut roedd ysgolion cylchynol Griffith Jones yn gweithio, a chynlluniwch eich ysgol dri mis eich hun.
- Gwrandewch ar y delyn deires a lluniwch un, gan gyfrif ei thair rhes o dannau.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Canwch ‘Arglwydd, arwain trwy’r anialwch’ gan Bantycelyn a thrafodwch y daith yn ei eiriau.
- Cynhaliwch eisteddfod ddosbarth gyda chadair am y gerdd orau, fel y gwnaeth y Gwyneddigion yng Nghorwen yn 1789.
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Darllenwch eiriau Griffith Jones o Welch Piety. Pam y mynnai ddysgu yn Gymraeg?
- Cynhaliodd Iolo Morganwg yr Orsedd gyntaf yn 1792. Sut y lluniodd ei weledigaeth y ffordd y mae Cymru’n ei gweld ei hun heddiw?
Rhagor o syniadau
- Darganfyddwch sut roedd ysgolion cylchynol Griffith Jones yn gweithio, a chynlluniwch eich ysgol dri mis eich hun.
- Canwch neu darllenwch emyn gan Bantycelyn a thrafodwch y lluniau yn ei eiriau.
- Darganfyddwch beth wnaeth Cymdeithas y Gwyneddigion dros yr eisteddfod, a chynlluniwch gadair farddol i’ch dosbarth.
Taflen gwis
Oes yr Adfywiad: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1703 · B 1707 · C 1716 · D 1718 · E 1719 · F 1731 · G 1735 · H 1744 · I 1789 · J 1792
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Barti Ddu (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Lhuyd yn dangos bod gan y Gymraeg chwaer-ieithoedd (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Emynau cyntaf Pantycelyn (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Argraffu’n dod i Gymru (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Eisteddfod Corwen (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Y diwygiad Methodistaidd (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Drych y Prif Oesoedd (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Gweledigaetheu y Bardd Cwsc (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Yr ysgolion cylchynol (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Yr Orsedd gyntaf (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1E, 2B, 3H, 4D, 5I, 6G, 7C, 8A, 9F, 10J
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Iolo Morganwg, Bardd Rhyddid · Saer maen o Fro Morgannwg na fu erioed mewn ysgol, ac a roddodd i Gymru Orsedd y Beirdd, llyfrgell o lawysgrifau a achubwyd, tair mil o emynau a llais yn erbyn caethwasiaeth.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





