
Pecyn athrawon 12 o 12 · 1997 – heddiw
Cymru Heddiw
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Adeilad y Senedd, cartref Senedd Cymru, ar lan y dŵr ym Mae Caerdydd · Wikivoyage user Cardiff, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Ers 1999 mae Cymru wedi gwneud mwy a mwy o’i chyfreithiau ei hun drwy ei Senedd. Mae gan y Gymraeg statws swyddogol, mae Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol yn gofyn i bob corff cyhoeddus feddwl am bobl sydd heb eu geni eto, ac mae gan Gymru’r llwybr arfordir cyntaf o amgylch gwlad gyfan.
Cwestiynau ymholi
- Pa wahaniaeth mae datganoli wedi’i wneud i Gymru?
- Beth mae’r Senedd yn ei benderfynu dros Gymru, a sut gall pobl ifanc ddweud eu dweud?
- Sut olwg fyddai ar Gymru sy’n addas i genedlaethau’r dyfodol?
- Sut mae hanes ein hardal ein hunain yn dal i’w llunio heddiw?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
- Y byd naturiol. Mae ein byd naturiol yn amrywiol ac yn newid o hyd, wedi’i lunio gan brosesau naturiol a chan bobl.
- Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Ie i ddatganoli (wedi’i gofnodi)
Mae Cymru’n pleidleisio o 50.3% i greu Cynulliad Cenedlaethol, sy’n cyfarfod am y tro cyntaf yn 1999.
- Arian Aberfan yn dychwelyd (wedi’i gofnodi)
Mae Ron Davies, Ysgrifennydd Gwladol Cymru, yn ad-dalu’r £150,000 a gymerwyd o Gronfa Trychineb Aberfan yn 1968 i glirio’r tomenni. Yn 2007 mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn ychwanegu £2 filiwn at gofebion ac ysgolion y pentref.
- Deddf Llywodraeth Cymru (wedi’i gofnodi)
Mae Senedd San Steffan yn pasio’r Ddeddf sy’n creu Cynulliad Cenedlaethol Cymru.
- Etholiad cyntaf y Cynulliad (wedi’i gofnodi)
Mae Cymru’n ethol ei chorff cenedlaethol ei hun am y tro cyntaf. Mae’r Cynulliad Cenedlaethol yn cyfarfod wythnos yn ddiweddarach ym Mae Caerdydd.
- Stadiwm y Mileniwm (wedi’i gofnodi)
Mae stadiwm newydd Caerdydd, gyda tho sy’n cau, yn agor ar gyfer Cwpan Rygbi’r Byd.
- Hanner a hanner (wedi’i gofnodi)
Mae etholiad y Cynulliad yn ethol cymaint o fenywod â dynion, y tro cyntaf i unrhyw senedd genedlaethol yn y byd wneud hynny.
- Canolfan Mileniwm Cymru (wedi’i gofnodi)
Mae Canolfan Mileniwm Cymru yn agor ym Mae Caerdydd, gyda geiriau Gwyneth Lewis wedi’u torri i’w blaen mewn llythrennau metr o uchder.
- Llwybr Arfordir Cymru (wedi’i gofnodi)
Mae Llwybr Arfordir Cymru yn agor: 870 milltir, a Chymru yw’r wlad gyntaf yn y byd â llwybr ar hyd ei harfordir i gyd.
- Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd (wedi’i gofnodi)
Daw tirwedd llechi gogledd-orllewin Cymru, y toeodd ei chwareli’r byd, yn Safle Treftadaeth y Byd UNESCO.
- Plaid Cymru yn arwain Cymru (wedi’i gofnodi)
Yn yr etholiad cyntaf i’r Senedd fwy, mae Plaid Cymru yn ennill 43 o’r 96 sedd ac yn dod yn blaid fwyaf am y tro cyntaf. Daw Rhun ap Iorwerth yn Brif Weinidog ar y llywodraeth Gymreig gyntaf dan arweiniad plaid sy’n ceisio annibyniaeth. Dywed cefnogwyr mai dyma’r tro cyntaf ers senedd-dai Owain Glyndŵr ym Machynlleth yn 1404 ac yn Harlech yn 1405 i Gymru gael ei llywodraethu gan fudiad cwbl Gymreig.
- Cabinet sy’n cwrdd yn Gymraeg (wedi’i gofnodi)
Mae pob gweinidog yng Nghabinet Rhun ap Iorwerth yn siarad Cymraeg, ac mae’r Cabinet yn cynnal ei gyfarfodydd yn Gymraeg. Mae ymgyrchwyr yn ei groesawu, ac mae llawer yn dweud mai dyma’r tro cyntaf i lywodraeth Cymru gwrdd yn Gymraeg ers senedd Glyndŵr yn 1404.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
b. 1936 (wedi’i gofnodi)
Ralph Steadman
Artist inc a sblash
Cartwnydd a darlunydd a fagwyd yn Abergele, yn enwog am ei luniau inc gwyllt i Fear and Loathing in Las Vegas Hunter S. Thompson.
1939–2017 (wedi’i gofnodi)
Rhodri Morgan
Prif Weinidog
Prif Weinidog Cymru o 2000 i 2009, a lywiodd y Cynulliad ifanc drwy ei ddegawd cyntaf.
b. 1941 (wedi’i gofnodi)
Syr Martin Evans
Gwobr Nobel am fôn-gelloedd
Gwyddonydd a ddarganfu fôn-gelloedd embryonig mewn llygod, ac a enillodd Wobr Nobel am Feddygaeth yn 2007 tra’n gweithio ym Mhrifysgol Caerdydd.
b. 1943 (wedi’i gofnodi)
Syr Terry Matthews
Arloeswr telathrebu
Peiriannydd o Gasnewydd a sefydlodd y cwmnïau telathrebu mawr Mitel a Newbridge Networks, a ddaeth yn biliwnydd cyntaf Cymru ac a gododd y Celtic Manor, cartref Cwpan Ryder 2010.
born 1944 (wedi’i gofnodi)
Syr Karl Jenkins
Cyfansoddwr The Armed Man
Cyfansoddwr o Benclawdd ar Benrhyn Gŵyr y mae ei offeren The Armed Man yn un o’r gweithiau a berfformir amlaf gan unrhyw gyfansoddwr byw.
1946–2025 (wedi’i gofnodi)
Dafydd Elis-Thomas
Llywydd cyntaf
Llywydd cyntaf Cynulliad Cenedlaethol Cymru, a gadeiriodd senedd Cymru drwy ei deuddeng mlynedd cyntaf.
Geiriau allweddol
- Senedd Cymru
- Senedd Cymru ym Mae Caerdydd, a etholwyd gyntaf yn 1999 fel Cynulliad Cenedlaethol Cymru. Mae’n gwneud deddfau i Gymru ar iechyd, addysg, yr iaith a llawer mwy.
- Prif Weinidog
- Pennaeth Llywodraeth Cymru, a ddewisir gan y Senedd. Alun Michael oedd y cyntaf, yn 1999, fel Prif Ysgrifennydd, a Rhodri Morgan oedd y cyntaf i gymryd y teitl Prif Weinidog.
- Datganoli
- Pŵer yn cael ei drosglwyddo o San Steffan i Gymru. Pleidleisiodd y bobl dros Gynulliad Cenedlaethol yn 1997, rhoesant bwerau deddfu llawn iddo yn 2011, a daeth yn Senedd yn 2020.
- Deddfau’r Iaith Gymraeg
- Y deddfau a adferodd y Gymraeg i fywyd cyhoeddus: rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ iddi yn y llysoedd, gosododd Deddf 1993 hi ar sail gyfartal â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus, a gwnaeth Mesur 2011 hi’n iaith swyddogol Cymru.
- Cymraeg
- Un o ieithoedd byw hynaf Ewrop, a dyfodd o iaith y Brythoniaid. Mae cerddi yn Gymraeg wedi goroesi o’r 500au, ac fe’i siaredir heddiw gan dros hanner miliwn o bobl yng Nghymru.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Y Senedd, Bae Caerdydd · Cartref Senedd Cymru, wedi’i godi o lechi Cymreig, derw a gwydr, ar y glannau a fu unwaith yn allforio glo’r byd.
- Stadiwm Principality · Agorodd y stadiwm cenedlaethol yng nghanol Caerdydd yn 1999. Pan fydd saith deg pedair mil o leisiau’n canu Hen Wlad Fy Nhadau yma, mae’r ddinas gyfan yn clywed.
- Canolfan Mileniwm Cymru · Y ganolfan gelfyddydau ym Mae Caerdydd, a agorwyd yn 2004, wedi’i gorchuddio â llechi Cymru ac â geiriau Gwyneth Lewis yn Gymraeg a Saesneg ar ei blaen: Creu gwir fel gwydr o ffwrnais awen, In these stones horizons sing.
- Gardd Fotaneg Genedlaethol Cymru · Yr ardd genedlaethol yn nyffryn Tywi, a agorwyd yn 2000 ar hen ystad Middleton William Paxton. Ei Thŷ Gwydr Mawr yw’r tŷ gwydr un rhychwant mwyaf yn y byd.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Mae statws swyddogol i’r Gymraeg yng Nghymru.
Rhoddodd Deddf 1967 ‘ddilysrwydd cyfartal’ i’r Gymraeg yn y llysoedd; gosododd Deddf 1993 hi ar sail cydraddoldeb â’r Saesneg mewn busnes cyhoeddus; gwnaeth Mesur 2011, a ddyfynnir yma, hi’n iaith swyddogol.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Cynhaliwch Senedd ddosbarth: etholwch aelodau, dadleuwch un cwestiwn am eich ysgol a phleidleisiwch.
- Cerddwch ddarn o Lwybr Arfordir Cymru, neu cynlluniwch daith o amgylch eich ardal, a mapiwch yr hanes a welwch.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Ysgrifennwch nod llesiant i’ch cymuned, gan ddefnyddio saith nod Deddf Llesiant Cenedlaethau’r Dyfodol.
- Dewch o hyd i wybodaeth am Senedd Ieuenctid Cymru. Beth fyddech chi’n ei godi pe baech yn cael eich ethol?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Cymharwch ganlyniadau refferendwm 1997 a 2011 sir wrth sir. Beth newidiodd, a pham?
- Gwnewch yr achos: pa un digwyddiad yn y pecyn hwn a wnaeth fwyaf i lunio Cymru heddiw? Cyflwynwch ef gyda thystiolaeth.
Rhagor o syniadau
- Dewch o hyd i un gyfraith a wnaed yn y Senedd sy’n effeithio ar eich bywyd bob dydd, a’i hesbonio i’r dosbarth.
- Cymharwch ganlyniadau refferenda 1979, 1997 a 2011. Pam newidiodd y farn?
- Cynhaliwch eich dadl Senedd eich hun: pa un gyfraith newydd fyddech chi’n ei phasio i Gymru?
Taflen gwis
Cymru Heddiw: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1997 · B 1998 · C 1999 · D 2003 · E 2004 · F 2005 · G 2012 · H 2020 · I 2021 · J 2026
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Y Gamp Lawn (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Hanner a hanner (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Plaid Cymru yn arwain Cymru (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Senedd Cymru (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Deddf Llywodraeth Cymru (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Llwybr Arfordir Cymru (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Canolfan Mileniwm Cymru (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Etholiad cyntaf y Cynulliad (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Tirwedd llechi, Treftadaeth y Byd (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Ie i ddatganoli (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1F, 2D, 3J, 4H, 5B, 6G, 7E, 8C, 9I, 10A
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Alan Wilson a Baram Blackett, y dynion a aeth i chwilio am Arthur · Dau ymchwilydd a gyfarfu yng Nghaerdydd ac a roddodd ddeugain mlynedd i hanes cynnar y Brythoniaid, ac i’r brenin y mae traddodiad Cymru yn ei adnabod fel Athrwys ap Meurig.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





