
Pecyn athrawon 1 o 12 · 230,000 – 2500 CC
Oes y Cerrig
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons
Mae pobl wedi byw yng Nghymru ers dros 200,000 o flynyddoedd. Cysgododd Neanderthaliaid ym Mhontnewydd, claddwyd dyn ifanc gydag anrhydedd ym Mhafiland, dilynodd helwyr yr anifeiliaid wrth i’r iâ doddi, a chododd y ffermwyr cyntaf feddrodau cerrig mawr sy’n dal i sefyll ar ein bryniau.
Cwestiynau ymholi
- Sut rydyn ni’n gwybod am bobl na adawodd ysgrifen?
- Pam y cariodd pobl y cerrig gleision o’r Preseli yr holl ffordd i Gôr y Cewri?
- Beth mae’r gladdedigaeth ym Mhafiland yn ei ddweud wrthym am sut roedd pobl yn gofalu am eu meirw?
- Sut newidiodd ffermio y ffordd roedd pobl yn byw?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
- Y byd naturiol. Mae ein byd naturiol yn amrywiol ac yn newid o hyd, wedi’i lunio gan brosesau naturiol a chan bobl.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)
Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.
- Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)
Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.
- Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)
Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.
- Yr iâ yn cilio (archaeoleg)
Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.
- Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)
Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.
- Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)
Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.
- Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)
Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.
- Tinkinswood (archaeoleg)
Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.
- Codwyr y cromlechi (archaeoleg)
Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.
- Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)
Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.
- Bryn Celli Ddu (archaeoleg)
Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.
- Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)
Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
c. 31,000 BC (archaeoleg)
Dynes Goch Pafiland
Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop
Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.
Geiriau allweddol
- Cromlech
- Bedd o feini mawr ar eu sefyll gyda maen capan, a godwyd gan y ffermwyr cyntaf tua 5,500 o flynyddoedd yn ôl. Pentre Ifan yn Sir Benfro yw’r enwocaf. Gair Cymraeg yw cromlech.
- Maen hir
- Carreg dal unigol a godwyd yn Oes yr Efydd, tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl fel arfer. Mae cannoedd yng Nghymru, llawer yn nodi llwybrau neu gladdedigaethau.
- Y cerrig gleision
- Cerrig dolerit brith bryniau’r Preselau, a gludwyd tua 150 milltir i godi’r cylch cyntaf yng Nghôr y Cewri tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Ogof Bontnewydd · Ogof galchfaen uwchben Afon Elwy lle cafwyd dannedd Neanderthal, yr olion dynol hynaf yng Nghymru ac ymhlith yr hynaf ym Mhrydain.
- Ogof Pafiland · Yn Ogof yr Afr, ogof fôr ar Benrhyn Gŵyr, roedd ‘Dynes Goch’ Pafiland, dyn ifanc a gladdwyd gydag ifori a chregyn ac wedi’i liwio ag ocr coch.
- Pentre Ifan · Siambr gladdu y mae ei maen capan 16 tunnell yn dal i gydbwyso ar dair carreg, gan edrych dros y Preseli lle chwarelwyd cerrig gleision Côr y Cewri.
- Bryn Celli Ddu · Beddrod cyntedd Neolithig ar Ynys Môn y mae ei gyntedd yn cyd-fynd â chodiad haul ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn.
- Barclodiad y Gawres · Barclodiad y Gawres, siambr gladdu ar glogwyni Ynys Môn y mae ei cherrig wedi’u cerfio â igam-ogamau a throellau, un o ddim ond dwy siambr ym Mhrydain â chelf o’r fath.
- Siambr gladdu Tinkinswood · Siambr gladdu Neolithig ym Mro Morgannwg y mae ei maen capan yn pwyso tua deugain tunnell. Cafwyd esgyrn mwy na hanner cant o bobl y tu mewn.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Gwnewch ‘focs amgueddfa’ o bethau y byddai teulu o Oes y Cerrig eu hangen. Lluniwch neu fodelwch bob un a dweud beth oedd ei bwrpas.
- Dewch o hyd i’r siambr gladdu neu’r maen hir agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol, a chynlluniwch ymweliad.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Gweithiwch allan sut y gallai’r cerrig gleision fod wedi’u symud 150 milltir. Profwch slediau a rholeri gyda bocs trwm ar yr iard.
- Copïwch y troellau a’r patrymau igam-ogam a gerfiwyd ar gerrig Barclodiad y Gawres. Beth allen nhw fod wedi’i olygu?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Cymharwch yr hyn y mae archaeolegwyr yn ei ddweud am Bontnewydd a Phafiland â’r hyn a gredid gyntaf yn 1823. Sut mae tystiolaeth newydd yn newid y stori?
- Daeth y ffermwyr cyntaf tua 4000 CC. Oedd ffermio’n gam ymlaen i bawb? Pwyswch a mesurwch yr hyn a enillwyd ac a gollwyd.
Rhagor o syniadau
- Cymharwch Ogof Pafiland a Phentre Ifan: beth mae claddedigaeth a beddrod yn ei ddweud wrthym am gredoau pobl?
- Defnyddiwch y map i ddod o hyd i’r siambr gladdu agosaf at eich ysgol, a chynlluniwch ymweliad.
- Dadl: sut y symudodd pobl y cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri?
Taflen gwis
Oes y Cerrig: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A c. 230,000 CC · B c. 31,000 CC · C c. 11,000 CC · D c. 9,600 CC · E c. 8,000 CC · F c. 5,000 CC · G c. 4,000 CC · H c. 3,800 CC · I c. 3,500 CC · J c. 2,900 CC
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg) | |
| 2 | Codwyr y cromlechi (archaeoleg) | |
| 3 | Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg) | |
| 4 | Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg) | |
| 5 | Dynes Goch Pafiland (archaeoleg) | |
| 6 | Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg) | |
| 7 | Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg) | |
| 8 | Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg) | |
| 9 | Yr iâ yn cilio (archaeoleg) | |
| 10 | Tinkinswood (archaeoleg) |
Atebion
1C, 2I, 3F, 4A, 5B, 6E, 7J, 8G, 9D, 10H
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf
