Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 1 o 12 · 230,000 – 2500 CC

Oes y Cerrig

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Mae pobl wedi byw yng Nghymru ers dros 200,000 o flynyddoedd. Cysgododd Neanderthaliaid ym Mhontnewydd, claddwyd dyn ifanc gydag anrhydedd ym Mhafiland, dilynodd helwyr yr anifeiliaid wrth i’r iâ doddi, a chododd y ffermwyr cyntaf feddrodau cerrig mawr sy’n dal i sefyll ar ein bryniau.

Cwestiynau ymholi

  1. Sut rydyn ni’n gwybod am bobl na adawodd ysgrifen?
  2. Pam y cariodd pobl y cerrig gleision o’r Preseli yr holl ffordd i Gôr y Cewri?
  3. Beth mae’r gladdedigaeth ym Mhafiland yn ei ddweud wrthym am sut roedd pobl yn gofalu am eu meirw?
  4. Sut newidiodd ffermio y ffordd roedd pobl yn byw?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Ymholi ac ymchwilio. Mae holi ac ymchwilio’n ennyn chwilfrydedd am y byd, ei orffennol, ei bresennol a’i ddyfodol.
  • Y byd naturiol. Mae ein byd naturiol yn amrywiol ac yn newid o hyd, wedi’i lunio gan brosesau naturiol a chan bobl.
  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)

    Dannedd a gafwyd yn Ogof Bontnewydd, Sir Ddinbych, yw’r olion dynol hynaf yng Nghymru.

  2. Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)

    Claddwyd dyn ifanc mewn ocr coch mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr. Cafwyd hyd iddo yn 1823 a thybiwyd i ddechrau mai menyw ydoedd. Dyma’r gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani ym Mhrydain.

  3. Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)

    Mae pobl Oes yr Iâ ar y Gogarth yn addurno gên ceffyl â llinellau igam-ogam, y gwrthrych addurnedig hynaf y gwyddys amdano yng Nghymru.

  4. Yr iâ yn cilio (archaeoleg)

    Wrth i Oes yr Iâ olaf ddod i ben, mae helwyr yn dilyn ceirw coch, elciaid a cheffylau gwyllt yn ôl i ddyffrynnoedd Cymru.

  5. Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)

    Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

  6. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

  7. Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)

    Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

  8. Tinkinswood (archaeoleg)

    Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

  9. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

  10. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

  11. Bryn Celli Ddu (archaeoleg)

    Codir beddrod cyntedd ar Ynys Môn, wedi’i adeiladu fel bod haul codiad canol haf yn tywynnu ar hyd y cyntedd i’r siambr.

  12. Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)

    Cludir meini o Fynydd Preseli yn Sir Benfro tua 150 milltir i Wastadedd Caersallog i sefyll yng nghylch cyntaf Côr y Cewri.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)
Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)
Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)
Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)
Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)
Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)
Yr iâ yn cilio (archaeoleg)
Tinkinswood (archaeoleg)

Pobl i’w hadnabod

c. 31,000 BC (archaeoleg)

Dynes Goch Pafiland

Y gladdedigaeth seremonïol hynaf yng ngorllewin Ewrop

Gŵr ifanc a gladdwyd gydag ocr coch, ifori a chregyn mewn ogof ar Benrhyn Gŵyr tua 33,000 o flynyddoedd yn ôl: y gladdedigaeth seremonïol hynaf y gwyddys amdani yng ngorllewin Ewrop.

Geiriau allweddol

Cromlech
Bedd o feini mawr ar eu sefyll gyda maen capan, a godwyd gan y ffermwyr cyntaf tua 5,500 o flynyddoedd yn ôl. Pentre Ifan yn Sir Benfro yw’r enwocaf. Gair Cymraeg yw cromlech.
Maen hir
Carreg dal unigol a godwyd yn Oes yr Efydd, tua 4,000 o flynyddoedd yn ôl fel arfer. Mae cannoedd yng Nghymru, llawer yn nodi llwybrau neu gladdedigaethau.
Y cerrig gleision
Cerrig dolerit brith bryniau’r Preselau, a gludwyd tua 150 milltir i godi’r cylch cyntaf yng Nghôr y Cewri tua 5,000 o flynyddoedd yn ôl.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Ogof Bontnewydd · Ogof galchfaen uwchben Afon Elwy lle cafwyd dannedd Neanderthal, yr olion dynol hynaf yng Nghymru ac ymhlith yr hynaf ym Mhrydain.
  • Ogof Pafiland · Yn Ogof yr Afr, ogof fôr ar Benrhyn Gŵyr, roedd ‘Dynes Goch’ Pafiland, dyn ifanc a gladdwyd gydag ifori a chregyn ac wedi’i liwio ag ocr coch.
  • Pentre Ifan · Siambr gladdu y mae ei maen capan 16 tunnell yn dal i gydbwyso ar dair carreg, gan edrych dros y Preseli lle chwarelwyd cerrig gleision Côr y Cewri.
  • Bryn Celli Ddu · Beddrod cyntedd Neolithig ar Ynys Môn y mae ei gyntedd yn cyd-fynd â chodiad haul ar ddiwrnod hiraf y flwyddyn.
  • Barclodiad y Gawres · Barclodiad y Gawres, siambr gladdu ar glogwyni Ynys Môn y mae ei cherrig wedi’u cerfio â igam-ogamau a throellau, un o ddim ond dwy siambr ym Mhrydain â chelf o’r fath.
  • Siambr gladdu Tinkinswood · Siambr gladdu Neolithig ym Mro Morgannwg y mae ei maen capan yn pwyso tua deugain tunnell. Cafwyd esgyrn mwy na hanner cant o bobl y tu mewn.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Gwnewch ‘focs amgueddfa’ o bethau y byddai teulu o Oes y Cerrig eu hangen. Lluniwch neu fodelwch bob un a dweud beth oedd ei bwrpas.
  • Dewch o hyd i’r siambr gladdu neu’r maen hir agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol, a chynlluniwch ymweliad.

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Gweithiwch allan sut y gallai’r cerrig gleision fod wedi’u symud 150 milltir. Profwch slediau a rholeri gyda bocs trwm ar yr iard.
  • Copïwch y troellau a’r patrymau igam-ogam a gerfiwyd ar gerrig Barclodiad y Gawres. Beth allen nhw fod wedi’i olygu?

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Cymharwch yr hyn y mae archaeolegwyr yn ei ddweud am Bontnewydd a Phafiland â’r hyn a gredid gyntaf yn 1823. Sut mae tystiolaeth newydd yn newid y stori?
  • Daeth y ffermwyr cyntaf tua 4000 CC. Oedd ffermio’n gam ymlaen i bawb? Pwyswch a mesurwch yr hyn a enillwyd ac a gollwyd.

Rhagor o syniadau

  • Cymharwch Ogof Pafiland a Phentre Ifan: beth mae claddedigaeth a beddrod yn ei ddweud wrthym am gredoau pobl?
  • Defnyddiwch y map i ddod o hyd i’r siambr gladdu agosaf at eich ysgol, a chynlluniwch ymweliad.
  • Dadl: sut y symudodd pobl y cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri?

Taflen gwis

Oes y Cerrig: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A c. 230,000 CC · B c. 31,000 CC · C c. 11,000 CC · D c. 9,600 CC · E c. 8,000 CC · F c. 5,000 CC · G c. 4,000 CC · H c. 3,800 CC · I c. 3,500 CC · J c. 2,900 CC

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Celf yn Ogof Kendrick (archaeoleg)
2Codwyr y cromlechi (archaeoleg)
3Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)
4Neanderthaliaid Pontnewydd (archaeoleg)
5Dynes Goch Pafiland (archaeoleg)
6Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)
7Cerrig gleision y Preselau (archaeoleg)
8Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)
9Yr iâ yn cilio (archaeoleg)
10Tinkinswood (archaeoleg)
Atebion

1C, 2I, 3F, 4A, 5B, 6E, 7J, 8G, 9D, 10H

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf