Wrth i’r Oes Iâ olaf ddod i ben, cymerodd pobl ar y Gogarth asgwrn gên ceffyl a’i orchuddio â phatrymau. Dyma’r gwaith celf cludadwy hynaf y gwyddys amdano o Gymru, ac un o’r goreuon o ddiwedd yr Oes Iâ yn unman ym Mhrydain.FfynhonnellKendrick’s Cave Decorated Horse Jaw ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 1880 gan Thomas Kendrick; darn 13.8 cm o ên ceffyl â thri dant, ei ochr isaf wedi’i thorri â phum panel o linellau igam-ogam neu asgwrn pysgodyn ag offeryn fflint; yn yr Amgueddfa Brydeinig; y darn hynaf o gelf gludadwy y gwyddys amdano o Gymru.
| Pryd | Defnyddiwyd yr ogof tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl; mae’r Amgueddfa Brydeinig yn dyddio’r ên i ddiwedd yr Oes Iâ |
|---|---|
| Ble | Ogof Kendrick, ar ochr ddeheuol y Gogarth, Llandudno |
| Darganfuwyd | 1880, gan Thomas Kendrick |
| Ble mae heddiw | Yr Amgueddfa Brydeinig, Llundain |
Ogof mewn gardd#
Yn 1880 roedd Thomas Kendrick, crefftwr a fyddai’n torri ac yn caboli cerrig, yn clirio ogof fach yn ei ardd ar y Gogarth er mwyn gwneud ei weithdy’n fwy. Ynddi cafodd offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu i’w llinynnu’n gleiniau, esgyrn dynol, a’r ên addurnedig.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi.
Nid gweddillion gwersyll oedd yr esgyrn dynol ond olion pobl a gladdwyd yn yr ogof. Mae gwyddoniaeth bellach wedi’u dyddio i rhwng tua 16,000 a 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac mae’n dangos eu bod yn byw ar fwyd y môr, gan gynnwys morloi.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi. Bryn uwchben gwastadedd arfordirol oedd y Gogarth bryd hynny, nid pentir yn y môr.

Yr ên addurnedig#
Mae’r ên yn 13.8 cm o hyd ac mae ganddi dri o’i dannedd blaen o hyd. Ar hyd ei hochr isaf torrodd rhywun bum panel o linellau igam-ogam ac asgwrn pysgodyn ag offeryn fflint. Efallai iddi gael ei lliwio ag ocr unwaith, ond nid oes ôl ohono ar ôl.FfynhonnellKendrick’s Cave Decorated Horse Jaw ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 1880 gan Thomas Kendrick; darn 13.8 cm o ên ceffyl â thri dant, ei ochr isaf wedi’i thorri â phum panel o linellau igam-ogam neu asgwrn pysgodyn ag offeryn fflint; yn yr Amgueddfa Brydeinig; y darn hynaf o gelf gludadwy y gwyddys amdano o Gymru.
Ni ŵyr neb beth oedd ei hystyr. Efallai iddi gael ei gwisgo, ei chario, neu ei gosod gyda’r meirw. Yr hyn sy’n amlwg yw’r medr a’r gofal, gwaith artist yng Nghymru ar ddiwedd un yr Oes Iâ.
Ble i’w gweld#
Mae’r ên wedi bod yn yr Amgueddfa Brydeinig ers 1959.FfynhonnellKendrick’s Cave Decorated Horse Jaw ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 1880 gan Thomas Kendrick; darn 13.8 cm o ên ceffyl â thri dant, ei ochr isaf wedi’i thorri â phum panel o linellau igam-ogam neu asgwrn pysgodyn ag offeryn fflint; yn yr Amgueddfa Brydeinig; y darn hynaf o gelf gludadwy y gwyddys amdano o Gymru. Yn 2008 daeth darganfyddiadau gwasgaredig yr ogof adref am ychydig, pan ddaeth Amgueddfa Llandudno â hwy at ei gilydd ar gyfer arddangosfa gyda’r Amgueddfa Brydeinig ac Amgueddfa Genedlaethol Cymru.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi.
Pobl yr ogof#
Mae DNA un o’r bobl a gladdwyd yn yr ogof wedi’i ddarllen. Dyn oedd ef, a elwir gan wyddonwyr yn Kendricks_074, ac roedd yn perthyn i’r un teulu o helwyr â phobl gorllewin Ewrop rhwng tua 14,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yr un tylwyth â helwyr Prydain yn Oes Ganol y Cerrig.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi.
Deuai eu bwyd yn bennaf o’r môr a’r afonydd, gan gynnwys morloi. Gan fod bwyd o’r môr yn drysu dyddio radiocarbon, mae dyddiadau’r ogof yn llai sicr nag arfer, ond roedd pobl yn ei defnyddio o rywbryd rhwng 16,400 a 14,100 o flynyddoedd yn ôl tan rywbryd rhwng 13,700 a 13,100 o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi. Roeddent ymhlith y bobl gyntaf i ddod yn ôl i Gymru wedi’r iâ.
Thomas Kendrick#
Mae ymchwil newydd i fywyd Kendrick wedi dangos ei fod yn fwy na chrefftwr cyffredin. Casglwr ydoedd â dawn busnes, a wnaeth lawer i ddechrau dangos darganfyddiadau i ymwelwyr yn Llandudno, a chwaraeodd ran fawr yn dod â darganfyddiadau Hen Oes y Cerrig y Gogarth i’r golwg gyntaf.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi.
Cloddio eto#
Yn y 1970au cloddiodd Stone a Davies y tu mewn i’r ogof a chael olion o Oes Ganol ac Oes Newydd y Cerrig a llawer o esgyrn anifeiliaid. Yn 2016 cloddiodd Catherine Rees, George Nash a Kathryn Price ddwy ffos gul cyn gosod gratiau dur ar draws y mynedfeydd i warchod yr ogof. Ger y mynedfeydd dim ond haenau o’r ddau neu dri chan mlynedd diwethaf a gawsant, ond gall llawer fod yn ddyfnach i mewn o hyd.FfynhonnellKendrick’s Cave ↗Wikipedia (Saesneg)Ogof fach ar ochr ddeheuol y Gogarth. Cafodd Thomas Kendrick y darganfyddiadau yn 1880 wrth ei chlirio ar gyfer ei weithdy: yr ên, offer fflint, dannedd arth wedi’u tyllu’n gleiniau, ac esgyrn dynol. Claddwyd y bobl yno tua 16,000 i 13,000 o flynyddoedd yn ôl, ac roeddent yn bwyta llawer o fwyd y môr, gan gynnwys morloi. Mae’r ogof yn Heneb Gofrestredig, wedi’i gwarchod gan y gyfraith.
Yn 2013 roedd yr ên addurnedig ymhlith trysorau arddangosfa fawr yr Amgueddfa Brydeinig ar gelf Oes yr Iâ.FfynhonnellKendrick’s Cave Decorated Horse Jaw ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cafwyd yn 1880 gan Thomas Kendrick; darn 13.8 cm o ên ceffyl â thri dant, ei ochr isaf wedi’i thorri â phum panel o linellau igam-ogam neu asgwrn pysgodyn ag offeryn fflint; yn yr Amgueddfa Brydeinig; y darn hynaf o gelf gludadwy y gwyddys amdano o Gymru.
Ffynonellau a darllen pellach





