Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 4,000 CC

Y ffermwyr cyntaf

Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

Llun: Cromlech Pentre Ifan, ei chapfaen ar dair carreg unionsyth, a’r Preseli y tu ôl · LinguisticDemographer, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

c. 4,000 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Tua chwe mil o flynyddoedd yn ôl cyrhaeddodd ffordd newydd o fyw Gymru. Dechreuodd pobl glirio’r goedwig, cadw gwartheg, defaid a moch, tyfu gwenith a haidd, a gwneud potiau. Roedd Oes Newydd y Cerrig wedi dechrau, a chyda hi’r ffermydd cyntaf, y tai cyntaf a’r henebion mawr cyntaf.

Ffermio’n dod dros y môr#

Dechreuodd ffermio yn y Dwyrain Agos filoedd o flynyddoedd ynghynt, a lledaenodd yn araf ar draws Ewrop. Daeth i Brydain gyda phobl a groesodd y môr mewn cychod, gan ddod â had ac anifeiliaid ifanc gyda hwy.

 bwyeill carreg torrodd y ffermwyr lennyrch yn y coedwigoedd derw ar gyfer eu caeau. Gwnaed y bwyeill gorau o graig galed o lefydd arbennig, megis mynydd Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr, a’u cario ymhell ar draws Prydain.

Bwyell garreg gaboledig y ffermwyr cyntaf. Cliriodd bwyeill fel hon goedwigoedd Cymru.
Bwyell garreg gaboledig y ffermwyr cyntaf. Cliriodd bwyeill fel hon goedwigoedd Cymru. · Llun: West Yorkshire Archaeology Advisory Service, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons

Y tai cyntaf#

Codai’r ffermwyr dai mawr o bren. Yn Llandygái ger Bangor cafodd archaeolegwyr un tua 12.5 metr o hyd ac 8 o led, gydag eiliau o byst y tu mewn, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC. Safai un arall ryw 500 metr i ffwrdd. Ynddynt roedd crochenwaith, offer fflint, crisialau cwarts a grawn llosg.

Beddrodau i’r hynafiaid#

Cododd y ffermwyr feddrodau o feini mawr i’w meirw, ac mae tir Cymru’n dal yn llawn ohonynt: Tinkinswood ym Mro Morgannwg, Pentre Ifan yn Sir Benfro, Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres ar Ynys Môn. Rhannai llawer o deuluoedd un beddrod, a dychwelent ato dros gannoedd o flynyddoedd. Dyma’r adeiladau hynaf yng Nghymru sy’n dal i sefyll.

Dros y môr#

Erbyn i ffermio gyrraedd, roedd Prydain wedi bod yn ynys ers ymhell dros fil o flynyddoedd: roedd y môr wedi’i thorri i ffwrdd o’r cyfandir erbyn tua 6500 CC. Felly roedd rhaid dod â phopeth yr oedd ei angen ar y ffermwyr cyntaf, yr ŷd had, y gwartheg, y defaid a’r moch, dros y dŵr mewn cychod.

Beddrodau’r gorllewin#

Mae beddrodau ffermwyr cyntaf Cymru yn perthyn i fwy nag un traddodiad. Yn y de-ddwyrain, mae Tinkinswood yn feddrod o fath Hafren-Cotswold, a godwyd tua 4000 CC, fil o flynyddoedd cyn Côr y Cewri. Yn y gorllewin, Pentre Ifan yn Sir Benfro yw’r gromlech fwyaf a’r un sydd wedi’i chadw orau yng Nghymru, a’i maen capan wedi’i godi’n uchel ar feini main.

Ar Ynys Môn, mae Barclodiad y Gawres yn feddrod cyntedd ar ffurf croes, â cherrig cerfiedig fel rhai Dyffryn Boyne dros Fôr Iwerddon. Mae Bryn Celli Ddu, a osodwyd at godiad haul canol haf, yn perthyn i ddyrnaid o feddrodau a godwyd i ddal yr haul, yn eu plith Newgrange yn Iwerddon a Maes Howe yn Orkney. Roedd ffermwyr Cymru yn rhan o fyd a unwyd gan foroedd y gorllewin.

Bwyeill i Ewrop#

Roedd angen bwyeill i glirio’r coed, a gwnaeth Cymru rai o’r goreuon. Bu Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr unwaith yn un o’r mannau pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg, a chariwyd ei bwyeill ymhell ac agos bum mil o flynyddoedd yn ôl.

Mannau i ymgynnull#

Ymhen amser cododd y ffermwyr fannau ymgynnull crwn mawr, yr henebion cylch. Yn Llandygái ger Bangor, cafodd cloddiadau’r 1960au ddau heneb fawr, a chafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 ffermdy cynnar o Oes Newydd y Cerrig gerllaw.

A phan ddechreuwyd Côr y Cewri ar Wastadedd Caersallog, tua 3000 CC, efallai mai meini gleision o fryniau’r Preseli yng Nghymru oedd ei feini cyntaf. Gadawodd ffermwyr cyntaf Cymru eu hôl ymhell y tu hwnt i’w gwlad eu hunain.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head (archaeoleg)

    Ar bentir yn Sir Benfro, mae pobl Oes Ganol y Cerrig yn tyllu cannoedd o leiniau siâl bychain, rhai o’r gemwaith hynaf a wnaed yng Nghymru.

    Gwneuthurwyr gleiniau Nab Head
  2. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

    Olion traed yn llaid Hafren
  3. Tinkinswood (archaeoleg)

    Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

    Tinkinswood
  4. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf