Tua chwe mil o flynyddoedd yn ôl cyrhaeddodd ffordd newydd o fyw Gymru. Dechreuodd pobl glirio’r goedwig, cadw gwartheg, defaid a moch, tyfu gwenith a haidd, a gwneud potiau. Roedd Oes Newydd y Cerrig wedi dechrau, a chyda hi’r ffermydd cyntaf, y tai cyntaf a’r henebion mawr cyntaf.FfynhonnellAfter the Ice Age… ↗Amgueddfa Cymru, 11 Mai 2007 (Saesneg)Roedd Cymru’n wag ar anterth yr Oes Iâ olaf, tua 18,000 o flynyddoedd yn ôl; daeth pobl yn ôl tua 15,000 o flynyddoedd yn ôl; parhaodd Oes Ganol y Cerrig nes i ffermio gyrraedd tua 6,000 o flynyddoedd yn ôl. Ymledodd coedwigoedd bedw, cyll, pinwydd, derw a llwyfen, gyda cheirw coch, iyrchod, gwartheg gwyllt a moch. Roedd Nab Head yn wersyll tymhorol o tua 8600 CC lle gwnaed gleiniau; roedd Goldcliff yn ynys goediog tua 7,500 o flynyddoedd yn ôl.
Ffermio’n dod dros y môr#
Dechreuodd ffermio yn y Dwyrain Agos filoedd o flynyddoedd ynghynt, a lledaenodd yn araf ar draws Ewrop. Daeth i Brydain gyda phobl a groesodd y môr mewn cychod, gan ddod â had ac anifeiliaid ifanc gyda hwy.
 bwyeill carreg torrodd y ffermwyr lennyrch yn y coedwigoedd derw ar gyfer eu caeau. Gwnaed y bwyeill gorau o graig galed o lefydd arbennig, megis mynydd Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr, a’u cario ymhell ar draws Prydain.FfynhonnellGraig Lwyd Neolithic Axe Factory ↗The Megalithic Portal (Saesneg)Plwg folcanig uwchben Penmaenmawr: torrwyd blociau o’r graig, eu naddu’n fras â charreg forthwyl a’u cario i lawr i’w llyfnu, eu caboli a rhoi coes iddynt; mae’r sgri yn bennaf yn naddion gwastraff o wneud bwyeill, a chafwyd bwyeill Graig Lwyd ledled Cymru a Lloegr.

Y tai cyntaf#
Codai’r ffermwyr dai mawr o bren. Yn Llandygái ger Bangor cafodd archaeolegwyr un tua 12.5 metr o hyd ac 8 o led, gydag eiliau o byst y tu mewn, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC. Safai un arall ryw 500 metr i ffwrdd. Ynddynt roedd crochenwaith, offer fflint, crisialau cwarts a grawn llosg.FfynhonnellRecent excavations at Parc Bryn Cegin, Llandygai, near Bangor, North Wales ↗Jane Kenney ac eraill, Archaeologia Cambrensis 157 (2008), tt. 9–142 (Saesneg)Neuadd bren fawr y ffermwyr cyntaf, tua 12.5 wrth 8 metr, a ddefnyddiwyd tua 3700 CC; cafwyd un arall dan Heneb B yn y 1960au. Codwyd Heneb A, ag un fynedfa, tua 3200–3100 CC, gydag amlosgiadau wrth ei mynedfa a charreg i hogi bwyeill; roedd gan Heneb B, â dwy fynedfa, amlosgiad mewn bocs pren a bwyell Graig Lwyd wedi torri; rhedai cwrsws hir wrth eu hymyl.
Beddrodau i’r hynafiaid#
Cododd y ffermwyr feddrodau o feini mawr i’w meirw, ac mae tir Cymru’n dal yn llawn ohonynt: Tinkinswood ym Mro Morgannwg, Pentre Ifan yn Sir Benfro, Bryn Celli Ddu a Barclodiad y Gawres ar Ynys Môn. Rhannai llawer o deuluoedd un beddrod, a dychwelent ato dros gannoedd o flynyddoedd.FfynonellauTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini.Pentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 3500 CC; maen capan tua 5 metr o hyd ac 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen unionsyth 2.5 metr i fyny; cloddiwyd gan W. F. Grimes yn 1936–37 a 1958–59; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; canmolwyd gan George Owen yn 1603. Dyma’r adeiladau hynaf yng Nghymru sy’n dal i sefyll.
Dros y môr#
Erbyn i ffermio gyrraedd, roedd Prydain wedi bod yn ynys ers ymhell dros fil o flynyddoedd: roedd y môr wedi’i thorri i ffwrdd o’r cyfandir erbyn tua 6500 CC.FfynhonnellDoggerland ↗Wikipedia (Saesneg)Y tir dan dde Môr y Gogledd: roedd y môr tua 120 m yn is ar anterth yr Oes Iâ ddiwethaf; boddwyd rhwng 10,000 a 7,000 o flynyddoedd yn ôl, yn ynysoedd isel i ddechrau; torrwyd Prydain i ffwrdd erbyn tua 6500 CC, a bu Dogger Bank yn ynys tan o leiaf 5000 CC; codwyd blaen corn carw bachog gan dreillong oddi ar y Wash yn 1931. Felly roedd rhaid dod â phopeth yr oedd ei angen ar y ffermwyr cyntaf, yr ŷd had, y gwartheg, y defaid a’r moch, dros y dŵr mewn cychod.
Beddrodau’r gorllewin#
Mae beddrodau ffermwyr cyntaf Cymru yn perthyn i fwy nag un traddodiad. Yn y de-ddwyrain, mae Tinkinswood yn feddrod o fath Hafren-Cotswold, a godwyd tua 4000 CC, fil o flynyddoedd cyn Côr y Cewri.FfynhonnellTinkinswood ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 4000 CC; maen capan calchfaen tua 40 tunnell, 7.3 wrth 4.3 metr, y tybir mai’r mwyaf ym Mhrydain ydyw, a fyddai wedi galw am ryw 200 o bobl i’w godi; 920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl o bob oed, dynion a menywod; cloddiwyd yn 1914 ac eto o 2011; straeon y meini. Yn y gorllewin, Pentre Ifan yn Sir Benfro yw’r gromlech fwyaf a’r un sydd wedi’i chadw orau yng Nghymru, a’i maen capan wedi’i godi’n uchel ar feini main.FfynhonnellPentre Ifan ↗Wikipedia (Saesneg)Codwyd tua 3500 CC; maen capan tua 5 metr o hyd ac 16 tunnell, yn gorffwys ar flaenau tri maen unionsyth 2.5 metr i fyny; cloddiwyd gan W. F. Grimes yn 1936–37 a 1958–59; un o dair heneb yng Nghymru a warchodwyd dan Ddeddf Diogelu Henebion 1882; canmolwyd gan George Owen yn 1603.
Ar Ynys Môn, mae Barclodiad y Gawres yn feddrod cyntedd ar ffurf croes, â cherrig cerfiedig fel rhai Dyffryn Boyne dros Fôr Iwerddon.FfynhonnellBarclodiad y Gawres ↗Wikipedia (Saesneg)Barclodiad y Gawres, siambr gladdu Neolithig rhwng Rhosneigr ac Aberffraw ar arfordir de-orllewin Môn; bedd cyntedd ar ffurf croes gyda meini addurnedig, fel beddau a marciau dros Fôr Iwerddon yn nyffryn Boyne; cloddiwyd yn llawn yn 1952–53, yna rhoddwyd to concrit a thywyrch arni i edrych fel yr un wreiddiol; cafwyd dau ddyn ifanc wedi’u hamlosgi yn y siambr ochr dde-orllewinol; yng nghanol y brif siambr roedd tân y tywalltwyd arno gawl o wrachen, llysywen, broga, llyffant, neidr y gwair, llygoden, chwistlen ac ysgyfarnog, ac yna ei orchuddio â chregyn llygaid meheryn a cherrig mân; cafwyd pum maen wedi’u cerfio â throellau, igam-ogamau, rhombau a chevronau, a chweched yn 2001; ar ochr ogleddol Porth Trecastell, ar Lwybr Arfordir Môn, dro byr o’r A4080; yng ngofal Cadw. Mae Bryn Celli Ddu, a osodwyd at godiad haul canol haf, yn perthyn i ddyrnaid o feddrodau a godwyd i ddal yr haul, yn eu plith Newgrange yn Iwerddon a Maes Howe yn Orkney.FfynhonnellBryn Celli Ddu ↗Wikipedia (Saesneg)“Y bryn yn y llwyn tywyll”. Pyst tua 4000 CC; heneb a chylch o 17 maen tua 3000 CC; y beddrod cyntedd tua 1,000 o flynyddoedd yn ddiweddarach; y Maen Patrwm, wedi’i gerfio ar y ddwy ochr, sydd bellach yn yr Amgueddfa Genedlaethol; saif piler carreg llyfn tua 2 m o uchder yn y siambr; cloddiwyd gan Wilfrid Hemp yn 1928–29. Roedd ffermwyr Cymru yn rhan o fyd a unwyd gan foroedd y gorllewin.
Bwyeill i Ewrop#
Roedd angen bwyeill i glirio’r coed, a gwnaeth Cymru rai o’r goreuon. Bu Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr unwaith yn un o’r mannau pwysicaf yn Ewrop am wneud bwyeill carreg, a chariwyd ei bwyeill ymhell ac agos bum mil o flynyddoedd yn ôl.FfynhonnellPenmaenmawr ↗Wikipedia (Saesneg)Graig Lwyd uwchben Penmaenmawr, “unwaith yn un o’r safleoedd gwneud bwyeill carreg pwysicaf yn Ewrop”, a’i bwyeill yn teithio ymhell 5,000 o flynyddoedd yn ôl; cylch cerrig Meini Hirion gerllaw, gydag olion plant wedi’u hamlosgi a hen lwybr o Fwlch-y-ddeufaen i Gonwy; Braich-y-Dinas, un o fryngaerau mwyaf Ewrop, a chwarelwyd ymaith erbyn y 1920au.
Mannau i ymgynnull#
Ymhen amser cododd y ffermwyr fannau ymgynnull crwn mawr, yr henebion cylch. Yn Llandygái ger Bangor, cafodd cloddiadau’r 1960au ddau heneb fawr, a chafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 ffermdy cynnar o Oes Newydd y Cerrig gerllaw.FfynhonnellLlandygai ↗Wikipedia (Saesneg)Llandygái ger Bangor: cafodd cloddiadau’r 1960au ar safle’r stad ddiwydiannol ddau heneb fawr a chylchoedd o byllau o ddiwedd Oes Newydd y Cerrig; cafodd cloddiadau Bryn Cegin yn 2006 a 2007 dŷ cynnar o Oes Newydd y Cerrig ac anheddiad diweddarach; yr eglwys a sefydlwyd gan Sant Tegai yn y 5ed ganrif, gyda chist garreg a chroes yn dwyn ei enw; yr eglwys bresennol tua 1330.
A phan ddechreuwyd Côr y Cewri ar Wastadedd Caersallog, tua 3000 CC, efallai mai meini gleision o fryniau’r Preseli yng Nghymru oedd ei feini cyntaf.FfynhonnellStonehenge ↗Wikipedia (Saesneg)Bu hyd at 80 o feini gleision yn sefyll yng Nghôr y Cewri, 43 i’w holrhain heddiw, wedi’u cario o’r Preseli 150 milltir i ffwrdd; cafwyd y chwarel yng Nghraig Rhos-y-felin ger Crymych yn 2011; pob maen tua 2 m o uchder a rhyw ddwy dunnell; 63 o bobl wedi’u hamlosgi a’u claddu yng Nghôr y Cewri tua 3000 CC, a’r meini gleision cyntaf efallai yn nodi eu beddau, a llawer ohonynt o gyffiniau’r meini yng Nghymru (2018); y twll maen yn Waun Mawn sy’n ffitio maen o Gôr y Cewri “fel allwedd mewn clo”. Gadawodd ffermwyr cyntaf Cymru eu hôl ymhell y tu hwnt i’w gwlad eu hunain.
Ffynonellau a darllen pellach




