Hanes Cymru / Llinell amser / Oes y Cerrig

c. 3,800 CC

Tinkinswood

Mae ffermwyr ym Mro Morgannwg yn codi beddrod dan faen capan o tua deugain tunnell, un o’r mwyaf ym Mhrydain.

Llun: Siambr gladdu Tinkinswood ym Mro Morgannwg, gyda’i maen capan enfawr. · Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

c. 3,800 CCOes y CerrigAr y llinell amser (archaeoleg)

Ger Sain Nicolas ym Mro Morgannwg saif beddrod a godwyd gan ffermwyr cyntaf Cymru tua chwe mil o flynyddoedd yn ôl. Ei do yw un slab o galchfaen yn pwyso tua deugain tunnell, y tybir mai’r maen capan mwyaf ym Mhrydain ydyw.

PrydCodwyd tua 4000 CC
BleGer Sain Nicolas, Bro Morgannwg
Y maen capanTua 7.3 wrth 4.3 metr, tua 40 tunnell
Beth a gafwyd y tu mewn920 o esgyrn dynol o leiaf 40 o bobl

Codi’r maen#

I godi maen deugain tunnell â rhaffau, trosolion a phren byddai angen rhyw ddau gant o bobl yn gweithio gyda’i gilydd. Gwnaeth ffermwyr y Fro hynny heb offer metel nac olwynion, ac mae eu beddrod yn dal i sefyll.

Ar un adeg roedd twmpath hir o gerrig yn gorchuddio’r siambr, gyda blaengwrt ar ei phen dwyreiniol lle byddai pobl yn ymgynnull. Mae Tinkinswood yn perthyn i deulu o feddrodau hir a geir ar ddwy ochr Hafren.

Pobl Tinkinswood#

Pan gloddiwyd y beddrod yn 1914 roedd 920 o esgyrn dynol yn y siambr, o leiaf 40 o bobl: dynion, menywod a phlant o bob oed. Beddrod cymuned gyfan ydoedd, a ddefnyddiwyd dros genedlaethau lawer. Cafwyd crochenwaith y ffermwyr cyntaf gyda hwy, a photiau o’r math Bicer diweddarach, felly daliodd pobl i ddefnyddio’r beddrod i oes y metel.

Y tu mewn i’r siambr, dan y maen capan. Cafwyd esgyrn o leiaf deugain o bobl yma.
Y tu mewn i’r siambr, dan y maen capan. Cafwyd esgyrn o leiaf deugain o bobl yma. · Llun: Jeremy Bolwell, CC BY-SA 2.0, Wikimedia Commons

Straeon y meini#

Roedd gan bobl y Fro eu straeon eu hunain am Tinkinswood. Byddai unrhyw un a dreuliai’r nos yno ar noswyl Calan Mai, Gŵyl Ifan neu Ganol Gaeaf yn marw, yn gwallgofi, neu’n troi’n fardd. Dywedid mai menywod wedi’u troi’n garreg am ddawnsio ar y Sul oedd clwstwr o feini mawr gerllaw.

Mae Tinkinswood yng ngofal Cadw ac mae’n rhad ac am ddim i ymweld ag ef. Ychydig o daith gerdded i ffwrdd mae beddrod arall o’r un oes, Llwyneliddon (St Lythans).

Enwau eraill#

Mae Tinkinswood wedi cael enwau eraill yn Gymraeg: Castell Carreg, a Llech-y-Filiast a Maes-y-Filiast. Cromlech ydyw, y math mwyaf cyffredin o heneb fawr o gerrig yn Ewrop, ac efallai mai’r maen capan yw’r mwyaf nid yn unig ym Mhrydain ond yn Ewrop.

Y twmpath a’r rhodfeydd#

Ar un adeg roedd y siambr wedi’i chuddio’n llwyr dan dwmpath o bridd a cherrig. Mae llawer ohono wedi mynd dros y canrifoedd, ond mae’r hyn sydd ar ôl y tu ôl i’r siambr yn mesur tua 40 metr wrth 18 o hyd.

Mae rhesi o gerrig yn arwain i ffwrdd o’r beddrod. Mae dwy res gyfochrog yn ffurfio rhodfa tua’r de-ddwyrain, ac mae llawer mwy o gerrig ar hyd ail linell tua’r gogledd-ddwyrain. Saif un maen mawr yn union i’r dwyrain, ac mae dau faen hir gwastad, ochr yn ochr, yn pwyntio at gopa Bryn Coed Sion gerllaw.

Pentwr yr hynafiaid#

Roedd esgyrn cloddiad 1914 bron i gyd wedi torri. Mae’n debyg i gyrff y meirw gael eu gadael yn yr awyr agored yn gyntaf, ac i’r esgyrn gael eu symud wedyn i’r siambr. Ym marn Amgueddfa Cymru, roedd yr adeiladwyr yn poeni llai am fedd pob unigolyn nag am greu pentwr o esgyrn yr hynafiaid, lle gorweddai’r gymuned gyfan gyda’i gilydd. Ychydig o bethau a gladdwyd gyda hwy, ac mae’n debyg fod y defodau i’r meirw yn cael eu cynnal y tu allan, yn y blaengwrt.

Yn ystod cloddiad 1914 hefyd trwsiwyd y beddrod, a chodwyd piler o frics dan y maen capan i helpu i ddal ei bwysau. Ym mis Hydref 2011 dechreuodd cloddiadau newydd ar y safle. Chwe mil o flynyddoedd wedi ei godi, mae Tinkinswood yn dal i ddysgu i ni am ffermwyr cyntaf Cymru.

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Cyn ac wedyn

  1. Olion traed yn llaid Hafren (archaeoleg)

    Mae helwyr-gasglwyr, gan gynnwys plant, yn gadael olion traed yn llaid yr aber yn Goldcliff ger Casnewydd. Mae’r llanw’n dal i’w dadorchuddio.

    Olion traed yn llaid Hafren
  2. Y ffermwyr cyntaf (archaeoleg)

    Mae ffermio’n cyrraedd Cymru. Mae pobl yn clirio’r coedwigoedd, yn cadw gwartheg a defaid, yn tyfu gwenith a haidd, ac yn gwneud y crochenwaith cyntaf.

    Y ffermwyr cyntaf
  3. Codwyr y cromlechi (archaeoleg)

    Mae cymunedau amaethyddol yn codi beddrodau cerrig fel Pentre Ifan. Yn ddiweddarach, cludir cerrig gleision o’r Preseli i Gôr y Cewri.

    Codwyr y cromlechi
  4. Ffatri fwyeill Graig Lwyd (archaeoleg)

    Ar y mynydd uwchben Penmaenmawr, mae pobl Oes y Cerrig yn naddu craig galed yn fwyeill caboledig a fasnachir ledled Prydain.

    Ffatri fwyeill Graig Lwyd

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf