Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 3 o 12 · 48 – 410 OC

Cymru Rufeinig

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Daliodd pobloedd Cymru, y Silwriaid, yr Ordoficiaid, y Demetae a’r Deceangli, eu tir yn erbyn Rhufain am ryw ddeng mlynedd ar hugain, dan arweiniad y Brenin Caradog i ddechrau. Yna daeth caerau, ffyrdd, mwyngloddiau aur a threfi fel Caer-went, a gadawodd Cymru Rufeinig ei hôl ar y tir a’r iaith.

Cwestiynau ymholi

  1. Beth newidiodd y Rhufeiniaid yng Nghymru, a beth adawsant heb ei gyffwrdd?
  2. Pam y cymerodd hi gyhyd i Rufain goncro Cymru?
  3. Beth a adawodd y Rhufeiniaid ar eu hôl yng Nghymru, a beth allwn ni ei weld o hyd?
  4. Ai arwr oedd Caradog? Pwy sy’n dweud hynny, a pham?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
  • Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)

    Mae pedair lleng Rufeinig yn glanio yng Nghaint. Mae Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, a’i frawd Togodumnus yn eu hymladd wrth groesfan afon fawr ac ar afon Tafwys. Mae Togodumnus yn syrthio, ac mae Caradog yn mynd tua’r gorllewin i barhau’r rhyfel o fynyddoedd Cymru.

  2. Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)

    Mae’r llywodraethwr Ostorius Scapula yn ymdeithio yn erbyn y Decangli yn y gogledd-ddwyrain, ymosodiad cyntaf Rhufain ar bobloedd Cymru.

  3. Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)

    Wedi’i ddwyn mewn cadwyni i Rufain, mae Caradog yn siarad mor falch o flaen yr ymerawdwr Clawdiws nes bod hwnnw’n ei ryddhau ef a’i deulu.

  4. Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)

    Mae’r brenin Brythonig, yn ymladd gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid, yn cael ei drechu gan Rufain ac yna’n cael ei fradychu.

  5. Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

    Hyd yn oed wedi i Garadog gael ei ddal, mae’r Silwriaid yn dal i ymladd. Mae Tacitus yn cofnodi iddynt drechu lleng Rufeinig a blino’r fyddin am flynyddoedd.

  6. Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)

    Mae Rhufain yn codi ei chaer lengol gyntaf yng Nghymru ym Mrynbuga, yng ngwlad y Silwriaid, sy’n dal i ymladd yn ôl.

  7. Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)

    Mae traddodiad Cymru, yn y trioedd a argraffwyd yn y Myvyrian Archaiology, yn dal i Frân Fendigaid, tad Caradog, dreulio saith mlynedd yn Rhufain yn wystl dros ei fab a dod adref â ffydd Crist i’r Cymry.

  8. Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)

    Mae milwyr Rhufain yn croesi’r Fenai i ddinistrio cadarnle’r derwyddon. Erbyn tua 78 OC mae Cymru dan reolaeth Rhufain.

  9. Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)

    Yn union wrth i’r Rhufeiniaid gipio Ynys Môn, daw newyddion fod Buddug wedi codi yn y dwyrain. Mae’r fyddin yn ymdeithio ymaith a gadewir Môn yn rhydd am gyfnod.

  10. Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)

    Mae traddodiad Glastonbury yn dal i Joseff o Arimathea, a osododd Grist yn ei fedd ei hun, ddod at y Brythoniaid gyda deuddeg cydymaith, cael ynys Ynys Wydrin gan frenin o Frython, a chodi yno eglwys gyntaf Prydain.

  11. Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)

    Ar ôl bron i ddeng mlynedd ar hugain o wrthsefyll, mae’r llywodraethwr Frontinus o’r diwedd yn dod â’r Silwriaid dan reolaeth Rhufain.

  12. Caer Caerllion (archaeoleg)

    Mae’r Ail Leng Awgwstaidd yn codi Isca, caer i 5,000 o filwyr gyda baddondai ac amffitheatr, i gadw’r Silwriaid dan reolaeth.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)
Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)
Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)
Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)
Brwydr olaf Caradog (wedi’i gofnodi)
Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)
Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)
Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)

Pobl i’w hadnabod

fl. 1st century (wedi’i gofnodi)

Caradog

Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain

Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.

d. AD 61 (wedi’i gofnodi)

Buddug

Brenhines a gododd yn erbyn Rhufain

Brenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.

fl. 2nd century (cronicl cynnar:Liber Pontificalis, y 6ed ganrif)

Lleurwg (Lles ap Coel)

Brenin Cristnogol cyntaf y Brythoniaid

Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.

d. c. 304 (cronicl cynnar:Gildas, y 6ed ganrif)

Iŵl ac Aaron

Merthyron Caerllion

Dau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.

d. 388 (wedi’i gofnodi)

Macsen Wledig

Ymerawdwr o Brydain

Cadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.

4th century (cronicl cynnar:Breuddwyd Macsen Wledig, Llyfr Gwyn Rhydderch, tua 1350)

Cynan Meiriadog

Sylfaenydd Llydaw yn nhraddodiad Cymru a Llydaw

Brawd Elen Luyddog, a helpodd ym Mreuddwyd Macsen Wledig i ennill Rhufain i Facsen ac yna wneud ei gartref yn Llydaw gyda gwŷr Prydain.

Geiriau allweddol

Silwriaid
Pobl de-ddwyrain Cymru, a ymladdodd Rufain am ddeng mlynedd ar hugain. Ysgrifennodd Tacitus na allai creulondeb na charedigrwydd eu newid. Enwyd y cyfnod Silwraidd mewn daeareg ar eu hôl.
Ordofigiaid
Pobl gogledd a chanolbarth Cymru yn oes y Rhufeiniaid. Gyda Charadog buont yn ymladd y llengoedd; enwyd y cyfnod Ordofigaidd mewn daeareg ar eu hôl.
Isca (Caerllion)
Caer yr Ail Leng Awgwstaidd, a godwyd tua 75 OC. Gellir gweld ei hamffitheatr a’i barics o hyd, ac yn ôl traddodiad Cymru yno y cadwai Arthur ei lys.
Sarn Helen
Y ffordd Rufeinig sy’n rhedeg o’r gogledd i’r de drwy Gymru, a enwyd yn nhraddodiad Cymru ar ôl Elen Luyddog, gwraig Macsen Wledig.
Derwyddon
Dosbarth dysgedig y Brythoniaid: offeiriaid, barnwyr ac athrawon. Ysgrifennodd Cesar mai ym Mhrydain y cafwyd eu dysg gyntaf, a chroesai myfyrwyr y môr i’w hastudio yma. Ynys Môn oedd eu canolfan fawr hyd 60 OC.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Caerllion · Isca, un o dair caer lengol barhaol ym Mhrydain Rufeinig, gyda’r amffitheatr a’r barics sydd wedi’u cadw orau yn y wlad.
  • Mwyngloddiau Aur Dolaucothi · Mwyngloddiau aur yn Sir Gâr a weithiwyd gyntaf gan y Rhufeiniaid ac a weithiwyd ddiwethaf yn 1938.
  • Caer-went · Venta Silurum, tref farchnad y Silwriaid. Ei muriau Rhufeinig, sy’n dal yn bum metr o uchder mewn mannau, yw’r gorau ym Mhrydain, a rhedai’r Silwriaid eu cyngor eu hunain yma.
  • Segontium · Y gaer Rufeinig uwchben Caernarfon, a ddaliwyd am dros dri chan mlynedd. Yn y Mabinogion, dyma’r gaer a welodd Macsen Wledig yn ei freuddwyd.
  • Caer Gybi · Caer Rufeinig ger yr harbwr yng Nghaergybi, a’i muriau’n dal yn bedwar metr o uchder. Yn ôl traddodiad Cymru rhoddodd Maelgwn Gwynedd hi i Gybi Sant, y mae ei eglwys yn sefyll y tu mewn iddi.
  • Y Gaer, Aberhonddu · Un o gaerau Rhufeinig mwyaf mewndirol Cymru, ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg i’r gorllewin o Aberhonddu. Mae ei muriau cerrig yn dal i sefyll hyd at dri metr o uchder.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Ffynhonnell i’w hastudio

Ar y lan safai’r fyddin wrthwynebus yn rhengoedd tynn o ryfelwyr arfog, a rhwng y rhengoedd rhuthrai menywod mewn gwisg ddu fel y Ffwrïau, â’u gwallt yn rhydd, yn chwifio ffaglau. O amgylch, codai’r Derwyddon eu dwylo i’r nef gan dywallt melltithion ofnadwy, a dychryn ein milwyr â’r olwg ddieithr.
Tacitus: y Derwyddon ar lan Môn · 60 OC (ysgrifennwyd tua 116) · Tacitus, Annales, XIV.30 (cyfieithiad Church a Brodribb, 1876)

Y darlun llygad-dyst cyntaf o bobl Cymru, yn sefyll dros eu tir.

  1. Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
  2. Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
  3. Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
  4. Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?

Rhagor am y ddogfen hon →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Actiwch Garadog yn siarad gerbron yr ymerawdwr yn Rhufain. Beth fyddech chi’n ei ddweud i ennill eich rhyddid?
  • Dewch o hyd i eiriau Cymraeg sy’n dod o’r Lladin: ffenestr, pont, eglwys, llyfr. Gwnewch wal eiriau.

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Cynlluniwch ddiwrnod yng Nghaerllion fel milwr Rhufeinig: y barics, y baddonau a’r amffitheatr. Ysgrifennwch lythyr adref.
  • Mapiwch ffyrdd a chaerau Rhufeinig Cymru. Pam fod cymaint ohonynt yn y bryniau ac ar hyd yr arfordir?

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Darllenwch Tacitus am yr ymosodiad ar Ynys Môn. Ar ochr pwy y mae? Beth mae am i’w ddarllenwyr ei deimlo?
  • Dadl: a enillodd neu a gollodd pobl Cymru fwy dan Rufain? Defnyddiwch dystiolaeth o Ddolaucothi, Caer-went a’r caerau.

Rhagor o syniadau

  • Defnyddiwch y map i ddod o hyd i’r gaer, y ffordd neu’r dref Rufeinig agosaf at eich ysgol, a cheisiwch esbonio pam y’i codwyd yno.
  • Casglwch ddeg gair Cymraeg a ddaeth o’r Lladin, fel pont, ffenestr a llyfr. Beth maen nhw’n ei ddweud am yr hyn a ddaeth gyda’r Rhufeiniaid?
  • Dadl: oedd Caradog yn iawn i ymladd, neu a fyddai heddwch â Rhufain wedi bod yn well i’w bobl?

Taflen gwis

Cymru Rufeinig: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A 43 OC · B 48 OC · C 51 OC · D 52 OC · E c. 55 OC · F c. 58 OC · G 60 OC · H 61 OC · I c. 63 OC · J 74 OC

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Caer ym Mrynbuga (archaeoleg)
2Brân Fendigaid yn dod â’r ffydd o Rufain (cronicl cynnar:Trioedd Ynys Prydain, Myvyrian Archaiology, 1801)
3Caradog yn ymladd yr ymosodiad (wedi’i gofnodi)
4Caradog yn siarad yn Rhufain (wedi’i gofnodi)
5Frontinus a’r Silwriaid (wedi’i gofnodi)
6Joseff o Arimathea yn dod i Ynys Wydrin (cronicl cynnar:hanes Glastonbury, y 13eg ganrif)
7Buddug yn achub Môn (wedi’i gofnodi)
8Rhufain yn ymosod ar Ynys Môn (wedi’i gofnodi)
9Rhufain yn cwrdd â’r Decangli (wedi’i gofnodi)
10Y Silwriaid yn trechu lleng (wedi’i gofnodi)
Atebion

1E, 2F, 3A, 4C, 5J, 6I, 7H, 8G, 9B, 10D

Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon

  • Y Brenin Lleurwg a’r llythyr at Rufain · Ysgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
  • Joseff o Arimathea yn dod i Brydain · Y gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
  • Cristnogion cyntaf Prydain · Ysgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
  • Macsen Wledig: yr ymerawdwr o Brydain a geni Cymru · Yn 383 gwnaeth milwyr Prydain eu cadfridog yn ymerawdwr Rhufain. Rheolodd y Gorllewin am bum mlynedd, ac nid yw Cymru erioed wedi gollwng gafael arno. Gwnaeth traddodiad Cymru Facsen yn ŵr i Elen o Gaernarfon, yn dad llinachau brenhinol, yn sylfaenydd Llydaw, ac yn ŵr y mae stori cenedl y Cymry’n dechrau gydag ef.
  • Y Brenin Caradog: y Brython a safodd yn erbyn Rhufain · Am naw mlynedd arweiniodd Caradog, mab y Brenin Cynfelyn, Frythoniaid Cymru yn erbyn llengoedd Rhufain. Wedi ei ddwyn mewn cadwyni i Rufain, siaradodd gerbron yr ymerawdwr mor eofn nes iddo gael ei ryddhau. Yn ôl traddodiad Cymru roedd yn fab i Frân Fendigaid, ac mae ei blant wedi eu henwi yn y Beibl.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf