Caradog
Y brenin Brythonig a ymladdodd Rufain (wedi’i gofnodi)Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
Caradog
fl. 2nd century
Brenin y Brythoniaid, Lucius yn Lladin, a ysgrifennodd at y Pab Eleutherius yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Mae Cymru’n ei gofio fel Lleurwg, Lles ap Coel a Lleufer Mawr.
Llun: Yr amffitheatr Rufeinig yng Nghaerllion (Isca), o un o’i mynedfeydd · Nilfanion, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Roedd Lleurwg, Lucius yn Lladin, yn frenin ar y Brythoniaid yn yr ail ganrif a anfonodd i Rufain yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Geilw traddodiad Cymru ef yn Lles fab Coel, ac yn Lleufer Mawr, oherwydd drwyddo ef, meddir, y daeth y ffydd i holl bobl yr ynys.FfynhonnellLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.
| Pryd | Yr ail ganrif; rhydd Beda’r flwyddyn 156 |
|---|---|
| Enwau Cymraeg | Lleurwg, Lles map Coel, Lleufer Mawr |
| Tad | Y brenin Coel, yn Sieffre o Fynwy |
| Fe’i cofir yn | Llandaf, Sain Ffagan, ac eglwys St Peter upon Cornhill yn Llundain |
O lyfrau Prydain y daw’r rhan fwyaf o’r hyn a wyddom am frenhinoedd cynnar y Brythoniaid. Mae Lucius yn wahanol. Fe’i henwir gyntaf yn y Liber Pontificalis, Llyfr y Pabau, a ysgrifennwyd yn Rhufain yn 532, yn ei gofnod am y Pab Eleutherius: ‘derbyniodd lythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion drwy ei orchymyn ef.’ Roedd y stori’n hysbys yn Rhufain, ymhell o Gymru, bedair canrif ar ddeg yn ôl.FfynonellauLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.Lucius of Britain (the evidence) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i crybwyllir gyntaf yn y Liber Pontificalis, a ysgrifennwyd yn 532, ‘testunau heb gysylltiad â ffynonellau Prydeinig’; efallai i Beda, a orffennodd ei Hanes yn 731, glywed y stori gan rywun a fu yn Rhufain; mae Sieffre’n ei wneud yn fab i’r brenin Coel ac yn sôn am y cenhadon Ffagan a Dyfan; mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn King Lucius of Britain, yn dadlau yn erbyn damcaniaeth Edessa Harnack ac o blaid derbyn Lucius yn rheolwr Brythonig; traddodiad Llundain am St Peter upon Cornhill a’i llechen, ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond’, OC 179, a ailosodwyd mewn pres wedi’r Tân Mawr.
Hic accepit epistolam a Lucio Brittaniorum rege ut Xrianus efficeretur per ejus mandatum.
Liber Pontificalis, buchedd y Pab Eleutherius
Rhoddodd Beda, yn ysgrifennu yn Northumbria yn 731, y llythyr yn y flwyddyn 156 ac ychwanegu’r hyn a ddilynodd: cafodd Lucius ei ddymuniad yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant, yn gyfan a dilychwin, mewn heddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Yn y stori hon arweiniodd y brenin, ac aeth ei bobl gydag ef.FfynonellauEcclesiastical History, book I, chapters 4 and 7 ↗Beda, cyfieithiad A. M. Sellar, 1907 (Saesneg)Pennod 4: yn y flwyddyn 156 anfonodd Lucius, brenin y Brythoniaid, at y Pab Eleutherus yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; cafodd ei gais duwiol yn fuan, a chadwodd y Brythoniaid y ffydd a dderbyniasant yn ddilwgr a chyfan, mewn heddwch a llonyddwch, hyd amser yr Ymerawdwr Diocletian. Pennod 7: “Yr adeg honno dioddefodd Aaron ac Iŵl, dinasyddion Dinas y Llengoedd”.Lucius of Britain (the evidence) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i crybwyllir gyntaf yn y Liber Pontificalis, a ysgrifennwyd yn 532, ‘testunau heb gysylltiad â ffynonellau Prydeinig’; efallai i Beda, a orffennodd ei Hanes yn 731, glywed y stori gan rywun a fu yn Rhufain; mae Sieffre’n ei wneud yn fab i’r brenin Coel ac yn sôn am y cenhadon Ffagan a Dyfan; mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn King Lucius of Britain, yn dadlau yn erbyn damcaniaeth Edessa Harnack ac o blaid derbyn Lucius yn rheolwr Brythonig; traddodiad Llundain am St Peter upon Cornhill a’i llechen, ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond’, OC 179, a ailosodwyd mewn pres wedi’r Tân Mawr.
Cofiwyd yng Nghymru enwau’r negeswyr a ddaeth o Rufain i fedyddio’r brenin. Mae awduron diweddarach yn eu galw’n Ffagan a Dyfan; mae Llyfr Llandaf yn enwi negeswyr Lleurwg ei hun at y Pab yn Elfan a Medwy. Mae llawysgrifau Cymraeg yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn ei olynydd, ac mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa genedlaethol hanes Cymru heddiw, yn dwyn enw Ffagan.FfynhonnellFagan (saint) ↗Wikipedia, yn seiliedig ar P. C. Bartrum (Saesneg)Ffagan, Faganus yn Lladin, esgob a sant o’r ail ganrif, a anfonwyd gyda’i gydymaith Deruvian i ateb cais y Brenin Lucius am fedydd; mae’r genhadaeth yn y Catalog Feliciaidd o’r chweched ganrif, a’r enwau o’r ddeuddegfed ganrif, mewn llythyr o Dyddewi at y Pab Honorius II tua’r 1120au, yn William o Malmesbury ac yn Sieffre o Fynwy; mae Llyfr Llandaf yn enwi’r negeswyr yn Elfan a Medwy; mae llawysgrifau Cymraeg diweddarach yn gwneud Dyfan yn esgob cyntaf Llandaf a Ffagan yn olynydd iddo; mae pentref Sain Ffagan ger Caerdydd, cartref amgueddfa hanes y genedl, yn dwyn ei enw.
Adroddir y stori yn yr Historia Brittonum ac yn Llyfr Llandaf, ac mae Sieffre o Fynwy yn ei hadrodd yn llawn. Yn ei Hanes ef, mab y brenin da Coel yw Lucius, ac mae’n teyrnasu fel ei dad. Wedi clywed am weithredoedd y Cristnogion, mae’n ysgrifennu at Eleutherius, ac mae negeswyr y Pab yn ei fedyddio ef ac yna’r bobl, yn troi’r hen demlau’n eglwysi, ac yn gosod esgobion lle bu’r offeiriaid paganaidd.FfynonellauLucius of Britain ↗Wikipedia (Saesneg)Brenin y Brythoniaid yn yr ail ganrif; dywed y Liber Pontificalis am y Pab Eleutherius iddo dderbyn llythyr gan Lucius, brenin Prydain, yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion; dywed Beda i’r Brythoniaid ddilyn eu brenin i’r ffydd; mae’r stori yn yr Historia Brittonum a Llyfr Llandaf; yn Gymraeg Lles map Coel, Lleufer neu Leufer Mawr; dadleuodd Adolf von Harnack mai o law’r Brenin Abgar o Edessa y daeth y llythyr.Lucius of Britain (the evidence) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i crybwyllir gyntaf yn y Liber Pontificalis, a ysgrifennwyd yn 532, ‘testunau heb gysylltiad â ffynonellau Prydeinig’; efallai i Beda, a orffennodd ei Hanes yn 731, glywed y stori gan rywun a fu yn Rhufain; mae Sieffre’n ei wneud yn fab i’r brenin Coel ac yn sôn am y cenhadon Ffagan a Dyfan; mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn King Lucius of Britain, yn dadlau yn erbyn damcaniaeth Edessa Harnack ac o blaid derbyn Lucius yn rheolwr Brythonig; traddodiad Llundain am St Peter upon Cornhill a’i llechen, ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond’, OC 179, a ailosodwyd mewn pres wedi’r Tân Mawr.
Mae gan Lundain ei thraddodiad ei hun am Lucius. Ers amser maith cyfrifir eglwys St Peter upon Cornhill yn eglwys gyntaf y ddinas, a sefydlwyd ganddo ef. Dechreuai llechen wedi’i phaentio yno, a gofnodwyd cyn Tân Mawr 1666: ‘Be hit known to al men, that the yeerys of our Lord God an clxxix, Lucius the fyrst christen kyng of this lond, then callyd Brytayne, fowndyd the fyrst chyrch in London.’ Mae copi pres a osodwyd wedi’r tân yn dal i hongian yn yr eglwys.FfynhonnellLucius of Britain (the evidence) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i crybwyllir gyntaf yn y Liber Pontificalis, a ysgrifennwyd yn 532, ‘testunau heb gysylltiad â ffynonellau Prydeinig’; efallai i Beda, a orffennodd ei Hanes yn 731, glywed y stori gan rywun a fu yn Rhufain; mae Sieffre’n ei wneud yn fab i’r brenin Coel ac yn sôn am y cenhadon Ffagan a Dyfan; mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn King Lucius of Britain, yn dadlau yn erbyn damcaniaeth Edessa Harnack ac o blaid derbyn Lucius yn rheolwr Brythonig; traddodiad Llundain am St Peter upon Cornhill a’i llechen, ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond’, OC 179, a ailosodwyd mewn pres wedi’r Tân Mawr.
Dadleuodd rhai ysgolheigion yn y ganrif ddiwethaf fod ysgrifydd yn Rhufain wedi drysu rhwng Prydain a Birtha, caer yn Edessa, ac mai brenin yn y dwyrain a anfonodd y llythyr. Mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn ei lyfr King Lucius of Britain, wedi ateb na alwyd brenin Edessa erioed yn Lucius o Birtha, ac mai dim ond wedi tröedigaeth Lucius y cymerodd ei enwau Lladin. Dadleua o blaid yr hen ddealltwriaeth: mai brenin ar y Brythoniaid oedd Lucius.FfynhonnellLucius of Britain (the evidence) ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i crybwyllir gyntaf yn y Liber Pontificalis, a ysgrifennwyd yn 532, ‘testunau heb gysylltiad â ffynonellau Prydeinig’; efallai i Beda, a orffennodd ei Hanes yn 731, glywed y stori gan rywun a fu yn Rhufain; mae Sieffre’n ei wneud yn fab i’r brenin Coel ac yn sôn am y cenhadon Ffagan a Dyfan; mae’r archaeolegydd David J. Knight, yn King Lucius of Britain, yn dadlau yn erbyn damcaniaeth Edessa Harnack ac o blaid derbyn Lucius yn rheolwr Brythonig; traddodiad Llundain am St Peter upon Cornhill a’i llechen, ‘Lucius the fyrst christen kyng of this lond’, OC 179, a ailosodwyd mewn pres wedi’r Tân Mawr.
Ffynonellau a darllen pellach
Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wikipedia (Saesneg) ↗
Erthygl · 10 munYsgrifennodd Lucius, brenin y Brythoniaid, Lleurwg neu Leufer Mawr yn Gymraeg, at y Pab yn gofyn am gael ei wneud yn Gristion. Cadwodd Llyfr y Pabau, llyfr Rhufain ei hun, y llythyr, a chadwodd Cymru ei athrawon: Ffagan, Dyfan, Elfan a Medwy.
Erthygl · 11 munY gŵr cyfoethog a osododd Grist yn ei fedd ei hun, a’r traddodiad iddo ddod at y Brythoniaid yn Ynys Wydrin yn OC 63 a chodi eglwys gyntaf Prydain. Dewi Sant, y Ddraenen Sanctaidd, y Greal, a’r cwpan a ddaeth i Gymru.
Erthygl · 16 munYsgrifennodd Gildas i ffydd Crist gyrraedd yr ynys hon ym mlynyddoedd olaf yr Ymerawdwr Tiberius, cyn OC 37. Y tystion, traddodiadau Joseff, Brân a Lleurwg, y merthyron, a’r eglwys Frythonig a oedd yn hen cyn i Awstin ddod.
Arweiniodd y gwrthwynebiad i Rufain gyda’r Silwriaid a’r Ordofigiaid. Ar ôl ei ddal a’i gludo i Rufain, enillodd ei ryddid ag araith enwog.
CaradogBrenhines yr Iceni a arweiniodd wrthryfel mawr y Brythoniaid yn erbyn Rhufain yn 60–61 OC, tra oedd y fyddin Rufeinig yn ymosod ar dderwyddon Môn. Saif ei cherflun ymhlith Arwyr Cymru yn Neuadd y Ddinas, Caerdydd.
BuddugDau Gristion o ddinas Rufeinig Caerllion a fu farw dros eu ffydd tua 304. Hwy yw’r merthyron Cristnogol cyntaf y gwyddys amdanynt yng Nghymru.
Iŵl ac AaronCadlywydd y fyddin ym Mhrydain a godwyd yn ymerawdwr yn 383 ac a reolodd y Gorllewin. Mae Cymru’n ei gofio fel Macsen Wledig, cyndad ei brenhinoedd.
Macsen WledigYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf