Yn OC 60 arweiniodd y llywodraethwr Suetonius Paulinus ei fyddin i lan Afon Menai. Dros y dŵr gorweddai Ynys Môn, ynys sanctaidd y Derwyddon, lloches i’r Brythoniaid a oedd yn dal i ymladd Rhufain. Rhewodd yr hyn a welodd y milwyr yn aros amdanynt ar y lan bellaf hwy yn eu hunfan, ysgrifennodd Tacitus.FfynonellauThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.The Life of Cnaeus Julius Agricola, chapters 14, 17 and 18 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb, Internet Ancient History Sourcebook (Saesneg)Pennod 14: ceisiodd Suetonius Paulinus gipio ynys Môn, lle y câi’r gwrthryfelwyr atgyfnerthion. Pennod 17: darostyngodd Julius Frontinus â’i arfau lwyth nerthol a rhyfelgar y Silwriaid. Pennod 18: roedd yr Ordoficiaid wedi dinistrio bron y cyfan o adran o wŷr meirch a oedd yn eu gwlad; er bod y tymor yn hwyr a’r milwyr ar wasgar, casglodd Agricola gyn-filwyr a chynorthwywyr a’u harwain i fyny’r bryniau ei hun; heb lynges, anfonodd gynorthwywyr a adwaenai’r rhydau ac a allai nofio gyda’u ceffylau a’u harfau dros y Fenai i Fôn, lle synnwyd y gelyn, a oedd yn disgwyl llongau, a gofynnwyd am heddwch ac ildiwyd yr ynys.
| Pryd | OC 60 |
|---|---|
| Ble | Afon Menai ac Ynys Môn |
| Pwy | Brythoniaid a Derwyddon Môn yn erbyn Suetonius Paulinus |
| Ei adrodd gan | Tacitus, Annales XIV, penodau 29 a 30; Agricola, pennod 14 |
Ynys y Derwyddon#
Môn oedd calon dysg y Derwyddon ym Mhrydain. Roedd ganddi boblogaeth fawr ei hun, medd Tacitus, ac roedd yn ‘hafan i ffoaduriaid’, lle y câi’r Brythoniaid a wrthsafai Rufain nerth newydd. I dorri’r gwrthsafiad yn y gorllewin, roedd rhaid i Rufain gipio Môn.FfynonellauThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.The Life of Cnaeus Julius Agricola, chapters 14, 17 and 18 ↗Tacitus, cyfieithiad A. J. Church a W. J. Brodribb, Internet Ancient History Sourcebook (Saesneg)Pennod 14: ceisiodd Suetonius Paulinus gipio ynys Môn, lle y câi’r gwrthryfelwyr atgyfnerthion. Pennod 17: darostyngodd Julius Frontinus â’i arfau lwyth nerthol a rhyfelgar y Silwriaid. Pennod 18: roedd yr Ordoficiaid wedi dinistrio bron y cyfan o adran o wŷr meirch a oedd yn eu gwlad; er bod y tymor yn hwyr a’r milwyr ar wasgar, casglodd Agricola gyn-filwyr a chynorthwywyr a’u harwain i fyny’r bryniau ei hun; heb lynges, anfonodd gynorthwywyr a adwaenai’r rhydau ac a allai nofio gyda’u ceffylau a’u harfau dros y Fenai i Fôn, lle synnwyd y gelyn, a oedd yn disgwyl llongau, a gofynnwyd am heddwch ac ildiwyd yr ynys.

Y croesi#
Adeiladodd Paulinus gychod gwaelod gwastad i’w filwyr traed groesi dyfroedd bas a symudol y Fenai. Aeth ei wŷr meirch drosodd ar hyd y rhydau, neu nofio wrth ochr eu ceffylau lle’r oedd y dŵr yn ddwfn.FfynhonnellThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
Ar y lan bellaf#
Ar lan Môn safai’r Brythoniaid yn disgwyl mewn rhes drwchus o arfau a rhyfelwyr. Yn eu plith rhedai gwragedd mewn du fel y Ffwrïau, eu gwallt yn rhydd, yn chwifio ffaglau, ac o’u cwmpas safai’r Derwyddon, ‘yn codi eu dwylo i’r nef’ ac yn galw melltithion ar y goresgynwyr. Cymaint oedd y sioc i filwyr Rhufain, medd Tacitus, nes iddynt sefyll yn llonydd, ‘fel pe bai eu haelodau wedi’u parlysu’.FfynonellauThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.The Annals, book XIV, chapter 30 ↗cyfieithiad Saesneg A. J. Church a W. J. Brodribb, 1876 (Saesneg)O amgylch, y Derwyddon yn codi eu dwylo i’r nef, gan ddychryn y milwyr â’r olwg ddieithr, nes iddynt sefyll yn llonydd fel petai eu haelodau wedi’u parlysu.
O’u cwmpas, y Derwyddon, yn codi eu dwylo i’r nef … a ddychrynodd ein milwyr â’r olygfa ddieithr, nes iddynt, fel pe bai eu haelodau wedi’u parlysu, sefyll yn ddisymud.
Tacitus, Annales XIV.30
Yna, wedi’u hannog gan eu cadfridog a chan ei gilydd, aeth y llengoedd yn eu blaen. Torrodd y Rhufeiniaid lwyni sanctaidd Môn. Roedd yr ynys fel pe bai ar goll. Ond yr union funud honno daeth newyddion o’r dwyrain a fyddai’n newid popeth.FfynhonnellThe Annals, book XIV, chapters 29 and 30 ↗Tacitus, tua 116 OC; Loeb Classical Library, cyfieithiad Saesneg J. Jackson, 1937; LacusCurtius (Saesneg)Ymosoda Paulinus ar Fôn, ynys â phoblogaeth sylweddol ac yn hafan i ffoaduriaid: cychod gwaelod gwastad i’r gwŷr traed, y marchogion yn rhydio neu’n nofio wrth ochr eu meirch; ar y lan y rhyfelwyr, y gwragedd mewn du â ffaglau, a chylch o Dderwyddon yn codi eu dwylo i’r nef; safai’r milwyr fel petai eu haelodau wedi’u parlysu. Yna galwodd y gwrthryfel yn y dwyrain Paulinus ymaith.
Y cadfridog#
Roedd Suetonius Paulinus yn un o filwyr enwocaf ei oes. Bedair blynedd ar bymtheg ynghynt, yn llywodraethwr Mauretania yng ngogledd Affrica, ef oedd y cadlywydd Rhufeinig cyntaf i arwain byddin dros fynyddoedd yr Atlas. Daeth i Brydain yn llywodraethwr yn 58, ac ymhlith y swyddogion ifanc ar ei staff roedd Agricola, a fyddai un diwrnod yn gorffen concwest Cymru.FfynhonnellGaius Suetonius Paulinus ↗Wikipedia (Saesneg)Llywodraethwr Mauretania yn 41 OC, pan fu’r cadlywydd Rhufeinig cyntaf i arwain milwyr dros fynyddoedd yr Atlas, fel y cofnoda Pliny yr Hynaf; llywodraethwr Prydain o 58; gwasanaethodd y darpar lywodraethwyr Petillius Cerialis ac Agricola oddi tano, Agricola ar ei staff yn dribiwn milwrol.
Ar gyfer y croesi defnyddiodd ei filwyr Batafaidd, gwŷr o geg y Rhein, gan eu hanfon drosodd yn gyntaf yn flaenfyddin annisgwyl. Wedi glanio, dinistriodd y Rhufeiniaid gysegrfa’r ynys a’i llwyni sanctaidd.FfynhonnellAnglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 60 OC ymosododd Suetonius Paulinus ar Fôn gyda’i filwyr Batafaidd yn flaenfyddin annisgwyl, a dinistrio’r gysegrfa a’r llwyni sanctaidd; daeth Agricola â’r ynys dan Rufain yn 78; safle Neolithig oedd Castell Bryn Gwyn ger Llanidan a ddaeth yn fryngaer, a ddefnyddiwyd hyd at gyfnod y Rhufeiniaid; ymhlith enwau barddol yr ynys mae Ynys Dywyll am ei llwyni, Ynys y Cedairn am ei llysoedd brenhinol, a Môn Mam Cymru Gerallt Gymro.
Ynys yr enwau lawer#
Mae’r Cymry wedi rhoi llawer o enwau i Fôn. Galwai’r Hen Gymraeg hi’n Ynys Dywyll, am y llwyni a fu unwaith drosti, ac Ynys y Cedairn oedd hi am ei llysoedd brenhinol. Galwodd Gerallt Gymro hi’n Fôn Mam Cymru, am yr ŷd a dyfai.FfynhonnellAnglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 60 OC ymosododd Suetonius Paulinus ar Fôn gyda’i filwyr Batafaidd yn flaenfyddin annisgwyl, a dinistrio’r gysegrfa a’r llwyni sanctaidd; daeth Agricola â’r ynys dan Rufain yn 78; safle Neolithig oedd Castell Bryn Gwyn ger Llanidan a ddaeth yn fryngaer, a ddefnyddiwyd hyd at gyfnod y Rhufeiniaid; ymhlith enwau barddol yr ynys mae Ynys Dywyll am ei llwyni, Ynys y Cedairn am ei llysoedd brenhinol, a Môn Mam Cymru Gerallt Gymro. Ger Llanidan saif Castell Bryn Gwyn, lle a ddefnyddiwyd gyntaf yn Oes Newydd y Cerrig ac a ddaeth yn fryngaer, ac a oedd yn dal i gael ei ddefnyddio pan ddaeth y Rhufeiniaid.FfynhonnellAnglesey ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 60 OC ymosododd Suetonius Paulinus ar Fôn gyda’i filwyr Batafaidd yn flaenfyddin annisgwyl, a dinistrio’r gysegrfa a’r llwyni sanctaidd; daeth Agricola â’r ynys dan Rufain yn 78; safle Neolithig oedd Castell Bryn Gwyn ger Llanidan a ddaeth yn fryngaer, a ddefnyddiwyd hyd at gyfnod y Rhufeiniaid; ymhlith enwau barddol yr ynys mae Ynys Dywyll am ei llwyni, Ynys y Cedairn am ei llysoedd brenhinol, a Môn Mam Cymru Gerallt Gymro.
Ddwy ganrif ar bymtheg yn ddiweddarach ysgrifennodd ficer Llanidan, yr hynafiaethydd Henry Rowlands, Mona Antiqua Restaurata, a argraffwyd yn 1723, i ddangos mai Môn oedd prif gartref y Derwyddon.FfynhonnellROWLANDS, HENRY (1655 - 1723), antiquary ↗Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruHenry Rowlands o Blas Gwyn, Llanedwen, ficer Llanidan; mae ei Mona Antiqua Restaurata (Dulyn, 1723) yn disgrifio hynafiaethau Môn ac yn ceisio profi mai’r ynys oedd prif sedd y derwyddon.
Ffynonellau a darllen pellach






