
Pecyn athrawon 11 o 12 · 1914 – 1997
Cymru’r Ugeinfed Ganrif
Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons
Yn yr ugeinfed ganrif rhoddodd Cymru’r Gwasanaeth Iechyd i Brydain, ymladdodd dros ei hiaith ac ennill ysgolion Cymraeg, S4C a statws swyddogol, ac yn 1997 pleidleisiodd dros ei Chynulliad ei hun. Daeth drwy ryfel, dirwasgiad, Tryweryn ac Aberfan â’i hysbryd heb ei dorri.
Cwestiynau ymholi
- Sut enillodd Cymru ei llais ei hun yn ôl?
- Sut dechreuodd y syniad am y Gwasanaeth Iechyd yn Nhredegar?
- Pam roedd Tryweryn mor bwysig i Gymru?
- Sut enillodd ymgyrchwyr hawliau i’r Gymraeg?
Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau
- Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
- Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
- Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.
Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.
Llinell amser
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
- Freddie Welsh, pencampwr y byd (wedi’i gofnodi)
Mae Freddie Welsh o Bontypridd yn dod yn bencampwr bocsio pwysau ysgafn y byd.
- Keep the Home Fires Burning (wedi’i gofnodi)
Mae Ivor Novello o Gaerdydd yn ysgrifennu Keep the Home Fires Burning, y gân a gariodd Brydain drwy’r Rhyfel Mawr.
- Prif weinidog o Gymro (wedi’i gofnodi)
Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.
- Coed Mametz (wedi’i gofnodi)
Mae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.
- Y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)
Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.
- Y gynnau’n tewi (wedi’i gofnodi)
Daw’r Cadoediad â’r Rhyfel Mawr i ben. Mae pob tref a phentref yng Nghymru yn codi cofeb i’r dynion a gollwyd.
- Clirio Epynt (wedi’i gofnodi)
Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.
- Y Gwasanaeth Iechyd (wedi’i gofnodi)
Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.
- Y ddraig goch yn swyddogol (wedi’i gofnodi)
Cydnabyddir Y Ddraig Goch, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn, yn swyddogol yn faner genedlaethol Cymru.
- Boddi Tryweryn (wedi’i gofnodi)
Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.
- Trychineb Aberfan (wedi’i gofnodi)
Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.
- Gwynfor ac S4C (wedi’i gofnodi)
Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.
Didoli cardiau
Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.
Pobl i’w hadnabod
1861–1947 (wedi’i gofnodi)
Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
1862–1952 (wedi’i gofnodi)
Billy Hughes
Prif Weinidog Cymraeg Awstralia
Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
1863–1945 (wedi’i gofnodi)
David Lloyd George
Prif Weinidog
Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
1864–1929 (wedi’i gofnodi)
Syr John Morris-Jones
A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd
Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
1871–1940 (wedi’i gofnodi)
W. H. Davies
Y Crwydryn
Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’
1871–1949 (wedi’i gofnodi)
T. Gwynn Jones
Bardd y deffroad mawr mewn barddoniaeth
Newyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.
Geiriau allweddol
- Tryweryn
- Y cwm ger y Bala lle boddwyd pentref Capel Celyn yn 1965 i wneud cronfa ddŵr i Lerpwl, er i bob AS o Gymru ond un bleidleisio yn erbyn. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi’i baentio ar waliau ledled Cymru.
- S4C
- Y sianel deledu Gymraeg, a lansiwyd yn 1982 wedi i Gwynfor Evans ddweud y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth oni bai i’r llywodraeth gadw ei haddewid.
- Addysg cyfrwng Cymraeg
- Ysgolion sy’n dysgu drwy’r Gymraeg. Agorwyd y gyntaf gan yr Urdd yn Aberystwyth yn 1939; heddiw mae tua chwarter plant Cymru yn mynd i un.
- Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
- Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1962 wedi darlith radio Saunders Lewis, Tynged yr Iaith. Enillodd ei hymgyrchoedd heddychlon arwyddion ffyrdd Cymraeg, y Gymraeg ar ffurflenni swyddogol ac S4C.
- Urdd Gobaith Cymru
- Mudiad ieuenctid Cymru a sefydlwyd yn 1922 gan Ifan ab Owen Edwards. Mae’n cynnal gwersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn, Eisteddfod yr Urdd, a neges heddwch ac ewyllys da i bobl ifanc y byd bob blwyddyn.
Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw
- Capel Celyn · Pentref Cymraeg a foddwyd dan Lyn Celyn i gyflenwi Lerpwl. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar waliau ledled Cymru.
- Aberfan · Llithrodd tomen wastraff glofa ar Ysgol Gynradd Pantglas. Mae’r ardd goffa yn sefyll lle bu’r ysgol.
- Mynydd Epynt · Ucheldir ym Mrycheiniog a gliriwyd o’i deuluoedd ffermio yn 1940 i greu maes hyfforddi i’r fyddin, ac felly y mae hyd heddiw.
- Llangollen · Tref ar lan afon Dyfrdwy sydd wedi croesawu cantorion a dawnswyr o bob cwr o’r byd bob mis Gorffennaf ers 1947.
- Yr Ysgwrn · Cartref fferm y bardd-fugail Hedd Wyn. Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 chwe wythnos ar ôl ei ladd yn Passchendaele. Yma y cedwir y Gadair Ddu.
- Penyberth · Yn 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams ysgol fomio’r Awyrlu, a godwyd ar safle hen blasty Cymreig, ar dân, ac yna ildio i’r heddlu. Deffrôdd y Tân yn Llŷn genhedlaeth.
Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →
Ffynhonnell i’w hastudio
Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo.
Rhybuddiodd y byddai’r Gymraeg yn marw oni bai i’w phobl ymladd drosti. O fewn misoedd sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith, ac enillodd ei hymgyrchoedd arwyddion, statws swyddogol ac S4C.
- Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
- Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
- Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
- Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?
Gweithgareddau
Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)
- Dewch o hyd i wybodaeth am yr Urdd a’i Eisteddfod. Gwnewch boster ar gyfer diwrnod Urdd eich ysgol.
- Enillodd Hedd Wyn y gadair ond ni wyddai hynny. Edrychwch ar y Gadair Ddu ac ysgrifennwch gerdd fer iddo.
Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)
- Holwch nain, taid neu gymydog am y Gymraeg yn yr ysgol pan oeddent yn ifanc. Cymharwch â heddiw.
- Gwnewch arddangosfa ‘Cofiwch Dryweryn’: beth ddigwyddodd yng Nghapel Celyn, a sut ymatebodd Cymru?
Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)
- Astudiwch Dynged yr Iaith Saunders Lewis yn 1962. Am beth y gofynnodd, a beth newidiodd yn yr ugain mlynedd nesaf?
- Pam y pleidleisiodd Cymru na i Gynulliad yn 1979 ac ie yn 1997? Defnyddiwch dudalennau’r digwyddiadau a thudalen y dogfennau.
Rhagor o syniadau
- Lluniwch linell amser o’r mudiad iaith o Dynged yr Iaith i’r Senedd.
- Holwch berthynas neu gymydog hŷn am Aberfan, Tryweryn, streic y glowyr neu 1997.
- Archwiliwch eich cynefin: ymchwiliwch i un digwyddiad a ddigwyddodd yn agos atoch chi, a’i gyflwyno i’r dosbarth.
Taflen gwis
Cymru’r Ugeinfed Ganrif: parwch y digwyddiad â’r dyddiad
Enw: ____________________ Dosbarth: ________
A 1914 · B 1916 · C 1917 · D 1918 · E 1940 · F 1948 · G 1959 · H 1965 · I 1966 · J 1980
Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.
| # | Digwyddiad | Llythyren |
|---|---|---|
| 1 | Prif weinidog o Gymro (wedi’i gofnodi) | |
| 2 | Trychineb Aberfan (wedi’i gofnodi) | |
| 3 | Freddie Welsh, pencampwr y byd (wedi’i gofnodi) | |
| 4 | Gwynfor ac S4C (wedi’i gofnodi) | |
| 5 | Y Gwasanaeth Iechyd (wedi’i gofnodi) | |
| 6 | Y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi) | |
| 7 | Clirio Epynt (wedi’i gofnodi) | |
| 8 | Y gynnau’n tewi (wedi’i gofnodi) | |
| 9 | Y ddraig goch yn swyddogol (wedi’i gofnodi) | |
| 10 | Boddi Tryweryn (wedi’i gofnodi) |
Atebion
1B, 2I, 3A, 4J, 5F, 6C, 7E, 8D, 9G, 10H
Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon
- Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl · Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
- Cofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940 · Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
- Byddin Rhyddid Cymru · Dynion mewn lifrai gwyrdd ag eryr gwyn ar eu capiau, a orymdeithiodd dros weriniaeth Gymreig rydd, a ddywedodd wrth bapurau newydd y byd mai byddin oeddynt, ac a roddwyd ar brawf am hynny yn 1969. Stori Cayo Evans, Dennis Coslett a Byddin Rhyddid Cymru.
- MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru · Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
- Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant · Ar y bore olaf cyn hanner tymor llithrodd tomen lo i lawr y mynydd ar ysgol Pantglas. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Dyma hanes y diwrnod hwnnw, y rhybuddion na wrandawodd neb arnynt, y frwydr hir am gyfiawnder, a sut y mae Cymru’n cofio.
- Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn · Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf





