Hanes Cymru / I athrawon

Pecyn athrawon 11 o 12 · 1914 – 1997

Cymru’r Ugeinfed Ganrif

Pecyn i’w argraffu ar gyfer y Cwricwlwm i Gymru: cwestiynau, geiriau allweddol, llinell amser, pobl, lleoedd, ffynhonnell i’w hastudio, gweithgareddau ar gyfer pob cam cynnydd a chwis.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Yn yr ugeinfed ganrif rhoddodd Cymru’r Gwasanaeth Iechyd i Brydain, ymladdodd dros ei hiaith ac ennill ysgolion Cymraeg, S4C a statws swyddogol, ac yn 1997 pleidleisiodd dros ei Chynulliad ei hun. Daeth drwy ryfel, dirwasgiad, Tryweryn ac Aberfan â’i hysbryd heb ei dorri.

Cwestiynau ymholi

  1. Sut enillodd Cymru ei llais ei hun yn ôl?
  2. Sut dechreuodd y syniad am y Gwasanaeth Iechyd yn Nhredegar?
  3. Pam roedd Tryweryn mor bwysig i Gymru?
  4. Sut enillodd ymgyrchwyr hawliau i’r Gymraeg?

Yr hyn sy’n bwysig yn y Dyniaethau

  • Dinasyddion gwybodus. Mae dinasyddion gwybodus yn cymryd rhan yn yr heriau a’r cyfleoedd sy’n wynebu’r byd, ac yn gweithredu’n feddylgar ac yn ofalus.
  • Dehongliadau gwahanol. Mae digwyddiadau a phrofiadau pobl yn gymhleth, ac yn cael eu gweld, eu hadrodd a’u dangos mewn ffyrdd gwahanol.
  • Cymdeithasau a chredoau. Mae cymdeithasau dynol yn gymhleth ac yn amrywiol, wedi’u llunio gan yr hyn y mae pobl yn ei wneud a’i gredu.

Syniadau i’w codi: cynefin, cronoleg, achos a chanlyniad, newid a pharhad, arwyddocâd a dehongli.

Darllen y bennod →

Llinell amser

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

  1. Freddie Welsh, pencampwr y byd (wedi’i gofnodi)

    Mae Freddie Welsh o Bontypridd yn dod yn bencampwr bocsio pwysau ysgafn y byd.

  2. Keep the Home Fires Burning (wedi’i gofnodi)

    Mae Ivor Novello o Gaerdydd yn ysgrifennu Keep the Home Fires Burning, y gân a gariodd Brydain drwy’r Rhyfel Mawr.

  3. Prif weinidog o Gymro (wedi’i gofnodi)

    Mae David Lloyd George, a fagwyd yn Llanystumdwy, yn arwain Prydain drwy ddiwedd y Rhyfel Byd Cyntaf.

  4. Coed Mametz (wedi’i gofnodi)

    Mae’r 38ain Adran (Gymreig) yn ymosod ar Goed Mametz ar y Somme. Mae’n cipio’r coed ar ôl pum diwrnod ar gost o tua 4,000 o glwyfedigion.

  5. Y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)

    Yn Eisteddfod Penbedw cyhoeddir mai Hedd Wyn yw’r bardd buddugol. Roedd wedi’i ladd ym Mhasschendaele wythnosau ynghynt, a gorchuddir y gadair â lliain du.

  6. Y gynnau’n tewi (wedi’i gofnodi)

    Daw’r Cadoediad â’r Rhyfel Mawr i ben. Mae pob tref a phentref yng Nghymru yn codi cofeb i’r dynion a gollwyd.

  7. Clirio Epynt (wedi’i gofnodi)

    Mae’r teulu olaf yn gadael Mynydd Epynt, a gymerwyd gan y Swyddfa Ryfel yn faes tanio. Bu’n rhaid i 219 o bobl o 54 o gartrefi fynd, a chyda hwy Gapel y Babell, ysgol Cilieni a chymuned Gymraeg gyfan. Mae’r gynnau’n dechrau tanio drannoeth.

  8. Y Gwasanaeth Iechyd (wedi’i gofnodi)

    Mae Aneurin Bevan yn lansio’r Gwasanaeth Iechyd Gwladol, wedi’i ysbrydoli gan Gymdeithas Cymorth Meddygol Tredegar.

  9. Y ddraig goch yn swyddogol (wedi’i gofnodi)

    Cydnabyddir Y Ddraig Goch, y ddraig goch ar wyrdd a gwyn, yn swyddogol yn faner genedlaethol Cymru.

  10. Boddi Tryweryn (wedi’i gofnodi)

    Boddir pentref Capel Celyn i gyflenwi dŵr i Lerpwl, er gwaethaf gwrthwynebiad bron yn unfrydol yng Nghymru.

  11. Trychineb Aberfan (wedi’i gofnodi)

    Mae tomen lo yn llithro ar ysgol y pentref ar 21 Hydref, gan ladd 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant.

  12. Gwynfor ac S4C (wedi’i gofnodi)

    Mae Gwynfor Evans yn addo ymprydio oni bai bod y sianel deledu Gymraeg a addawyd yn cael ei sefydlu. Mae’r llywodraeth yn ildio, a ganed S4C.

Didoli cardiau

Torrwch y cardiau allan, cymysgwch nhw a’u rhoi mewn trefn, yr hynaf yn gyntaf. Yna gwiriwch yn erbyn y llinell amser.

Prif weinidog o Gymro (wedi’i gofnodi)
Freddie Welsh, pencampwr y byd (wedi’i gofnodi)
Keep the Home Fires Burning (wedi’i gofnodi)
Coed Mametz (wedi’i gofnodi)
Y Gwasanaeth Iechyd (wedi’i gofnodi)
Y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)
Clirio Epynt (wedi’i gofnodi)
Y gynnau’n tewi (wedi’i gofnodi)

Pobl i’w hadnabod

1861–1947 (wedi’i gofnodi)

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

1862–1952 (wedi’i gofnodi)

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

1863–1945 (wedi’i gofnodi)

David Lloyd George

Prif Weinidog

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

1864–1929 (wedi’i gofnodi)

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

1871–1940 (wedi’i gofnodi)

W. H. Davies

Y Crwydryn

Bardd o Gasnewydd a fu’n crwydro America, a gollodd goes wrth neidio ar drên, ac a ysgrifennodd ‘What is this life if, full of care, we have no time to stand and stare.’

1871–1949 (wedi’i gofnodi)

T. Gwynn Jones

Bardd y deffroad mawr mewn barddoniaeth

Newyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.

Geiriau allweddol

Tryweryn
Y cwm ger y Bala lle boddwyd pentref Capel Celyn yn 1965 i wneud cronfa ddŵr i Lerpwl, er i bob AS o Gymru ond un bleidleisio yn erbyn. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ wedi’i baentio ar waliau ledled Cymru.
S4C
Y sianel deledu Gymraeg, a lansiwyd yn 1982 wedi i Gwynfor Evans ddweud y byddai’n ymprydio hyd farwolaeth oni bai i’r llywodraeth gadw ei haddewid.
Addysg cyfrwng Cymraeg
Ysgolion sy’n dysgu drwy’r Gymraeg. Agorwyd y gyntaf gan yr Urdd yn Aberystwyth yn 1939; heddiw mae tua chwarter plant Cymru yn mynd i un.
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg
Cymdeithas yr Iaith Gymraeg, a sefydlwyd yn 1962 wedi darlith radio Saunders Lewis, Tynged yr Iaith. Enillodd ei hymgyrchoedd heddychlon arwyddion ffyrdd Cymraeg, y Gymraeg ar ffurflenni swyddogol ac S4C.
Urdd Gobaith Cymru
Mudiad ieuenctid Cymru a sefydlwyd yn 1922 gan Ifan ab Owen Edwards. Mae’n cynnal gwersylloedd yn Llangrannog a Glan-llyn, Eisteddfod yr Urdd, a neges heddwch ac ewyllys da i bobl ifanc y byd bob blwyddyn.

Cynefin: lleoedd i ymweld â nhw

  • Capel Celyn · Pentref Cymraeg a foddwyd dan Lyn Celyn i gyflenwi Lerpwl. Mae ‘Cofiwch Dryweryn’ yn dal i gael ei baentio ar waliau ledled Cymru.
  • Aberfan · Llithrodd tomen wastraff glofa ar Ysgol Gynradd Pantglas. Mae’r ardd goffa yn sefyll lle bu’r ysgol.
  • Mynydd Epynt · Ucheldir ym Mrycheiniog a gliriwyd o’i deuluoedd ffermio yn 1940 i greu maes hyfforddi i’r fyddin, ac felly y mae hyd heddiw.
  • Llangollen · Tref ar lan afon Dyfrdwy sydd wedi croesawu cantorion a dawnswyr o bob cwr o’r byd bob mis Gorffennaf ers 1947.
  • Yr Ysgwrn · Cartref fferm y bardd-fugail Hedd Wyn. Enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol 1917 chwe wythnos ar ôl ei ladd yn Passchendaele. Yma y cedwir y Gadair Ddu.
  • Penyberth · Yn 1936 rhoddodd Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams ysgol fomio’r Awyrlu, a godwyd ar safle hen blasty Cymreig, ar dân, ac yna ildio i’r heddlu. Deffrôdd y Tân yn Llŷn genhedlaeth.

Dewch o hyd i’r henebion cofrestredig a’r cestyll agosaf at eich ysgol ar y map safleoedd hanesyddol a map y cestyll: mae pob un yn stori am eich cynefin. Map safleoedd hanesyddol → · Map y cestyll →

Ffynhonnell i’w hastudio

Trwy ddulliau chwyldro yn unig y mae llwyddo.
Tynged yr Iaith · 13 Chwefror 1962 · BBC Cymru; argraffwyd yn llyfryn yr un flwyddyn

Rhybuddiodd y byddai’r Gymraeg yn marw oni bai i’w phobl ymladd drosti. O fewn misoedd sefydlwyd Cymdeithas yr Iaith, ac enillodd ei hymgyrchoedd arwyddion, statws swyddogol ac S4C.

  1. Pwy wnaeth y ffynhonnell hon, a phryd?
  2. Pam, yn eich barn chi, y’i gwnaed, ac i bwy?
  3. Beth mae’n ei ddweud wrthym am Gymru ar y pryd?
  4. Beth na all ei ddweud wrthym? Pa ffynonellau eraill fyddai’n help?

Rhagor am y ddogfen hon →

Gweithgareddau

Cam cynnydd 2 (tua 8 oed)

  • Dewch o hyd i wybodaeth am yr Urdd a’i Eisteddfod. Gwnewch boster ar gyfer diwrnod Urdd eich ysgol.
  • Enillodd Hedd Wyn y gadair ond ni wyddai hynny. Edrychwch ar y Gadair Ddu ac ysgrifennwch gerdd fer iddo.

Cam cynnydd 3 (tua 11 oed)

  • Holwch nain, taid neu gymydog am y Gymraeg yn yr ysgol pan oeddent yn ifanc. Cymharwch â heddiw.
  • Gwnewch arddangosfa ‘Cofiwch Dryweryn’: beth ddigwyddodd yng Nghapel Celyn, a sut ymatebodd Cymru?

Cam cynnydd 4 (tua 14 oed)

  • Astudiwch Dynged yr Iaith Saunders Lewis yn 1962. Am beth y gofynnodd, a beth newidiodd yn yr ugain mlynedd nesaf?
  • Pam y pleidleisiodd Cymru na i Gynulliad yn 1979 ac ie yn 1997? Defnyddiwch dudalennau’r digwyddiadau a thudalen y dogfennau.

Rhagor o syniadau

  • Lluniwch linell amser o’r mudiad iaith o Dynged yr Iaith i’r Senedd.
  • Holwch berthynas neu gymydog hŷn am Aberfan, Tryweryn, streic y glowyr neu 1997.
  • Archwiliwch eich cynefin: ymchwiliwch i un digwyddiad a ddigwyddodd yn agos atoch chi, a’i gyflwyno i’r dosbarth.

Taflen gwis

Cymru’r Ugeinfed Ganrif: parwch y digwyddiad â’r dyddiad

Enw: ____________________   Dosbarth: ________

A 1914 · B 1916 · C 1917 · D 1918 · E 1940 · F 1948 · G 1959 · H 1965 · I 1966 · J 1980

Sut rydyn ni’n gwybod: archaeoleg yr hyn a wyddom o’r hyn a gafwyd yn y ddaear a’r henebion sy’n dal i sefyll · cronicl cynnar wedi’i drosglwyddo yn y croniclau cynnar, y cerddi, y storïau, yr achau a bucheddau’r seintiau (enwir y ffynhonnell a phryd y’i hysgrifennwyd wrth ymyl y label) · wedi’i gofnodi wedi’i ysgrifennu ar y pryd neu’n fuan wedyn.

#DigwyddiadLlythyren
1Prif weinidog o Gymro (wedi’i gofnodi)
2Trychineb Aberfan (wedi’i gofnodi)
3Freddie Welsh, pencampwr y byd (wedi’i gofnodi)
4Gwynfor ac S4C (wedi’i gofnodi)
5Y Gwasanaeth Iechyd (wedi’i gofnodi)
6Y Gadair Ddu (wedi’i gofnodi)
7Clirio Epynt (wedi’i gofnodi)
8Y gynnau’n tewi (wedi’i gofnodi)
9Y ddraig goch yn swyddogol (wedi’i gofnodi)
10Boddi Tryweryn (wedi’i gofnodi)
Atebion

1B, 2I, 3A, 4J, 5F, 6C, 7E, 8D, 9G, 10H

Erthyglau i ddisgyblion hŷn ac athrawon

  • Yma o Hyd: sut y daeth y Gymraeg yn ôl · Yn 1962 rhybuddiodd Saunders Lewis y byddai’r Gymraeg wedi marw erbyn y ganrif newydd. Yn hytrach, trodd ysgol o saith o blant, mudiad ieuenctid, protest ar bont, ympryd, sianel deledu, cân a chenedl gyfan y llanw. Dyma stori’r frwydr yn ôl.
  • Cofiwch Epynt: clirio’r mynydd, 1940 · Yn haf 1940 cymerodd y Swyddfa Ryfel Fynydd Epynt ym Mrycheiniog yn faes tanio. Gorfodwyd 219 o bobl o 54 o gartrefi, cymuned Gymraeg gyfan gyda’i chapel, ei hysgol a’i thafarn, i adael, ac nid aethant byth yn ôl. Hanes pobl y mynydd, a sut y mae Cymru’n eu cofio.
  • Byddin Rhyddid Cymru · Dynion mewn lifrai gwyrdd ag eryr gwyn ar eu capiau, a orymdeithiodd dros weriniaeth Gymreig rydd, a ddywedodd wrth bapurau newydd y byd mai byddin oeddynt, ac a roddwyd ar brawf am hynny yn 1969. Stori Cayo Evans, Dennis Coslett a Byddin Rhyddid Cymru.
  • MAC: Mudiad Amddiffyn Cymru · Rhwng 1963 ac 1969 bu mudiad cudd a anwyd o foddi Tryweryn yn ffrwydro bomiau ar y pibellau a gludai ddŵr Cymru i Loegr ac ar adeiladau’r wladwriaeth a oedd yn paratoi Arwisgo 1969. Pam y gwnaethant hynny, beth a wnaethant, a beth fu’r gost.
  • Aberfan, 21 Hydref 1966: y pentref nad anghofiodd ei blant · Ar y bore olaf cyn hanner tymor llithrodd tomen lo i lawr y mynydd ar ysgol Pantglas. Bu farw 144 o bobl, 116 ohonynt yn blant. Dyma hanes y diwrnod hwnnw, y rhybuddion na wrandawodd neb arnynt, y frwydr hir am gyfiawnder, a sut y mae Cymru’n cofio.
  • Cofiwch Dryweryn: boddi Capel Celyn · Yn 1965 boddwyd pentref Cymraeg yn y bryniau uwchben y Bala i roi dŵr i Lerpwl, er bod tri deg pump o’r tri deg chwe aelod seneddol dros Gymru wedi ei wrthwynebu, ac na phleidleisiodd yr un ohonynt o’i blaid. Hanes Capel Celyn, y bobl a frwydrodd drosto, a’r genedl a ddeffrodd.

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf