Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1871–1949
Newyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Dysgodd Thomas Gwynn Jones, mab fferm o Fetws-yn-Rhos na chymerodd erioed radd gyntaf, holl lenyddiaeth Cymru iddo’i hun, enillodd gadair Bangor yn 1902 ag awdl ar ymadawiad Arthur, a daeth yn Athro Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg yn Aberystwyth. Fe’i henwir yn aml ymhlith beirdd mwyaf yr iaith Gymraeg erioed.FfynonellauT. Gwynn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gwynn Jones C.B.E. (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949), bardd, ysgolhaig, beirniad llenyddol, nofelydd, cyfieithydd a newyddiadurwr blaenllaw; daeth ei awdl gadeiriol Ymadawiad Arthur (1902), nad oedd wedi disgwyl ei hennill (nid oedd yn bresennol yn y seremoni), â thraddodiad Arthur Cymru yn y Mabinogion a’r traddodiad Ewropeaidd ehangach ynghyd, ac agor oes Ramantaidd newydd ym marddoniaeth Gymraeg; daeth yn athro yn 1919, camp hynod i ddyn heb radd gyntaf; mae’n debyg mai ei nofel Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg; galwodd Alan Llwyd ef yn ‘ewythr’ y nofel Gymraeg; ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond gwrthododd, gan gredu nad oedd yn deilwng; fe’i cydnabyddir yn un o feirdd gorau’r Gymraeg mewn unrhyw ganrif, a helpodd i ryddhau’r gynghanedd at ddibenion newydd.Thomas Gwynn Jones ↗Wicipedia CymraegBardd, nofelydd, dramodydd, beirniad llenyddol, ysgolhaig, cyfieithydd a newyddiadurwr (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949); disgrifiwyd fel un o ffigyrau deallusol pennaf ei oes yn y Gymraeg a sonnir amdano’n aml fel un o feirdd mwyaf yr iaith; ffigwr allweddol yn y dadeni ym marddoniaeth Gymraeg ar ddechrau’r 20g; cyfieithydd medrus o’r Almaeneg, Groeg, Gwyddeleg a Saesneg; ganed yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos; Thomas oedd ei unig enw bedydd, a mabwysiadodd yr enw Gwynn ar ôl y Gwyndy; aeth i’r ysgol yn Llanelian (Hen Golwyn), lle cafodd ei gosbi â’r Welsh Not, ac wedyn yn Abergele a Dinbych; is-olygydd Baner ac Amserau Cymru dan Thomas Gee o 1890.
| Ganed | 10 Hydref 1871, Gwyndy Uchaf, Betws-yn-Rhos |
|---|---|
| Cadeiriau | Yr Eisteddfod Genedlaethol, 1902 a 1909 |
| Prif gerdd | Ymadawiad Arthur, 1902 |
| Athro | Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, 1919–1937 |
| Anrhydeddau | D.Litt. er anrhydedd Cymru ac Iwerddon, C.B.E., 1937 |
| Bu farw | 7 Mawrth 1949, Aberystwyth |
Ganed ef ar 10 Hydref 1871 yng Ngwyndy Uchaf, Betws-yn-Rhos, sir Ddinbych, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones. Roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd ei hun. Thomas oedd ei unig enw bedydd; tua 1890 ychwanegodd Gwynn, o enw’r Gwyndy, ei fan geni.FfynonellauJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.Thomas Gwynn Jones ↗Wicipedia CymraegBardd, nofelydd, dramodydd, beirniad llenyddol, ysgolhaig, cyfieithydd a newyddiadurwr (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949); disgrifiwyd fel un o ffigyrau deallusol pennaf ei oes yn y Gymraeg a sonnir amdano’n aml fel un o feirdd mwyaf yr iaith; ffigwr allweddol yn y dadeni ym marddoniaeth Gymraeg ar ddechrau’r 20g; cyfieithydd medrus o’r Almaeneg, Groeg, Gwyddeleg a Saesneg; ganed yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos; Thomas oedd ei unig enw bedydd, a mabwysiadodd yr enw Gwynn ar ôl y Gwyndy; aeth i’r ysgol yn Llanelian (Hen Golwyn), lle cafodd ei gosbi â’r Welsh Not, ac wedyn yn Abergele a Dinbych; is-olygydd Baner ac Amserau Cymru dan Thomas Gee o 1890.
Aeth i’r ysgol yn Llanelian ger Hen Golwyn, lle cafodd ei gosbi â’r Welsh Not am siarad ei iaith ei hun, ac wedyn yn Abergele a Dinbych. Dysgodd clerigwr wedi ymddeol Ladin, Groeg a mathemateg iddo i’w baratoi at Rydychen, ond cadwodd afiechyd ef rhag mynd. O hynny ymlaen, ei ddysgu ei hun a wnaeth.FfynonellauThomas Gwynn Jones ↗Wicipedia CymraegBardd, nofelydd, dramodydd, beirniad llenyddol, ysgolhaig, cyfieithydd a newyddiadurwr (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949); disgrifiwyd fel un o ffigyrau deallusol pennaf ei oes yn y Gymraeg a sonnir amdano’n aml fel un o feirdd mwyaf yr iaith; ffigwr allweddol yn y dadeni ym marddoniaeth Gymraeg ar ddechrau’r 20g; cyfieithydd medrus o’r Almaeneg, Groeg, Gwyddeleg a Saesneg; ganed yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos; Thomas oedd ei unig enw bedydd, a mabwysiadodd yr enw Gwynn ar ôl y Gwyndy; aeth i’r ysgol yn Llanelian (Hen Golwyn), lle cafodd ei gosbi â’r Welsh Not, ac wedyn yn Abergele a Dinbych; is-olygydd Baner ac Amserau Cymru dan Thomas Gee o 1890.Jones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.
Yn 1891 ymunodd â staff Y Faner yn Ninbych dan y cyhoeddwr mawr Thomas Gee, ac am bron i ugain mlynedd bu’n newyddiadurwr, gyda’r Cymro yn Lerpwl, gyda’r Faner eto, a chyda’r Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon. Ochr yn ochr â’r papurau ysgrifennodd nofelau a straeon byrion, a chredir mai ei Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg.FfynonellauJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.T. Gwynn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gwynn Jones C.B.E. (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949), bardd, ysgolhaig, beirniad llenyddol, nofelydd, cyfieithydd a newyddiadurwr blaenllaw; daeth ei awdl gadeiriol Ymadawiad Arthur (1902), nad oedd wedi disgwyl ei hennill (nid oedd yn bresennol yn y seremoni), â thraddodiad Arthur Cymru yn y Mabinogion a’r traddodiad Ewropeaidd ehangach ynghyd, ac agor oes Ramantaidd newydd ym marddoniaeth Gymraeg; daeth yn athro yn 1919, camp hynod i ddyn heb radd gyntaf; mae’n debyg mai ei nofel Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg; galwodd Alan Llwyd ef yn ‘ewythr’ y nofel Gymraeg; ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond gwrthododd, gan gredu nad oedd yn deilwng; fe’i cydnabyddir yn un o feirdd gorau’r Gymraeg mewn unrhyw ganrif, a helpodd i ryddhau’r gynghanedd at ddibenion newydd.
Yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 enillodd y gadair â’i awdl Ymadawiad Arthur, dan feirniadaeth John Morris-Jones. Nid oedd wedi disgwyl ennill ac nid oedd yno hyd yn oed i’w gadeirio. Unodd y gerdd Arthur Cymreig y Mabinogion ag Arthur ehangach Ewrop, ac agorodd oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.FfynonellauT. Gwynn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gwynn Jones C.B.E. (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949), bardd, ysgolhaig, beirniad llenyddol, nofelydd, cyfieithydd a newyddiadurwr blaenllaw; daeth ei awdl gadeiriol Ymadawiad Arthur (1902), nad oedd wedi disgwyl ei hennill (nid oedd yn bresennol yn y seremoni), â thraddodiad Arthur Cymru yn y Mabinogion a’r traddodiad Ewropeaidd ehangach ynghyd, ac agor oes Ramantaidd newydd ym marddoniaeth Gymraeg; daeth yn athro yn 1919, camp hynod i ddyn heb radd gyntaf; mae’n debyg mai ei nofel Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg; galwodd Alan Llwyd ef yn ‘ewythr’ y nofel Gymraeg; ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond gwrthododd, gan gredu nad oedd yn deilwng; fe’i cydnabyddir yn un o feirdd gorau’r Gymraeg mewn unrhyw ganrif, a helpodd i ryddhau’r gynghanedd at ddibenion newydd.Jones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.
Enillodd gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yr eildro yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’.FfynhonnellJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.
Yn 1909 daeth yn gatalogydd yn Llyfrgell Genedlaethol newydd Cymru yn Aberystwyth, a bu’n byw yn y dref a’r cylch weddill ei oes. Yn 1913 daeth yn ddarlithydd yn y Gymraeg yn y Coleg Prifysgol, ac yn 1919 rhoddwyd iddo Gadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, swydd a ddaliodd hyd 1937, yr unig un erioed i’w dal.FfynonellauJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.T. Gwynn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gwynn Jones C.B.E. (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949), bardd, ysgolhaig, beirniad llenyddol, nofelydd, cyfieithydd a newyddiadurwr blaenllaw; daeth ei awdl gadeiriol Ymadawiad Arthur (1902), nad oedd wedi disgwyl ei hennill (nid oedd yn bresennol yn y seremoni), â thraddodiad Arthur Cymru yn y Mabinogion a’r traddodiad Ewropeaidd ehangach ynghyd, ac agor oes Ramantaidd newydd ym marddoniaeth Gymraeg; daeth yn athro yn 1919, camp hynod i ddyn heb radd gyntaf; mae’n debyg mai ei nofel Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg; galwodd Alan Llwyd ef yn ‘ewythr’ y nofel Gymraeg; ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond gwrthododd, gan gredu nad oedd yn deilwng; fe’i cydnabyddir yn un o feirdd gorau’r Gymraeg mewn unrhyw ganrif, a helpodd i ryddhau’r gynghanedd at ddibenion newydd.
Fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr. Ymhlith ei ysgolheictod roedd yr argraffiad mawr o gerddi Tudur Aled (1926), a chofiannau Emrys ap Iwan a Thomas Gee.FfynhonnellJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.
Daeth ei gerddi hir gorau yn y blynyddoedd hyn: ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’. Mae llawer ohonynt mewn cynghanedd, a dangosodd y gellid rhoi’r hen gelfyddyd gaeth at ddibenion newydd.FfynonellauJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.T. Gwynn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gwynn Jones C.B.E. (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949), bardd, ysgolhaig, beirniad llenyddol, nofelydd, cyfieithydd a newyddiadurwr blaenllaw; daeth ei awdl gadeiriol Ymadawiad Arthur (1902), nad oedd wedi disgwyl ei hennill (nid oedd yn bresennol yn y seremoni), â thraddodiad Arthur Cymru yn y Mabinogion a’r traddodiad Ewropeaidd ehangach ynghyd, ac agor oes Ramantaidd newydd ym marddoniaeth Gymraeg; daeth yn athro yn 1919, camp hynod i ddyn heb radd gyntaf; mae’n debyg mai ei nofel Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg; galwodd Alan Llwyd ef yn ‘ewythr’ y nofel Gymraeg; ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond gwrthododd, gan gredu nad oedd yn deilwng; fe’i cydnabyddir yn un o feirdd gorau’r Gymraeg mewn unrhyw ganrif, a helpodd i ryddhau’r gynghanedd at ddibenion newydd.
Daeth â llenyddiaeth Ewrop i’r Gymraeg: Macbeth Shakespeare, Ibsen, Faust Goethe yn 1922, epigramau Groeg a barddoniaeth Wyddeleg. Cariodd y Gymraeg y ffordd arall hefyd, gan droi Gweledigaethau y Bardd Cwsg Ellis Wynne i’r Saesneg fel Visions of the Sleeping Bard yn 1940.FfynonellauJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.Thomas Gwynn Jones ↗Wicipedia CymraegBardd, nofelydd, dramodydd, beirniad llenyddol, ysgolhaig, cyfieithydd a newyddiadurwr (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949); disgrifiwyd fel un o ffigyrau deallusol pennaf ei oes yn y Gymraeg a sonnir amdano’n aml fel un o feirdd mwyaf yr iaith; ffigwr allweddol yn y dadeni ym marddoniaeth Gymraeg ar ddechrau’r 20g; cyfieithydd medrus o’r Almaeneg, Groeg, Gwyddeleg a Saesneg; ganed yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos; Thomas oedd ei unig enw bedydd, a mabwysiadodd yr enw Gwynn ar ôl y Gwyndy; aeth i’r ysgol yn Llanelian (Hen Golwyn), lle cafodd ei gosbi â’r Welsh Not, ac wedyn yn Abergele a Dinbych; is-olygydd Baner ac Amserau Cymru dan Thomas Gee o 1890.
Ar ei ymddeoliad yn 1937 gwnaeth Prifysgol Cymru a Phrifysgol Genedlaethol Iwerddon ef yn Ddoethur mewn Llên, a’i wneud yn C.B.E. Ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond ni chaniatâi hynny, gan gredu nad oedd yn deilwng.FfynonellauJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.T. Gwynn Jones ↗Wikipedia (Saesneg)Thomas Gwynn Jones C.B.E. (10 Hydref 1871 – 7 Mawrth 1949), bardd, ysgolhaig, beirniad llenyddol, nofelydd, cyfieithydd a newyddiadurwr blaenllaw; daeth ei awdl gadeiriol Ymadawiad Arthur (1902), nad oedd wedi disgwyl ei hennill (nid oedd yn bresennol yn y seremoni), â thraddodiad Arthur Cymru yn y Mabinogion a’r traddodiad Ewropeaidd ehangach ynghyd, ac agor oes Ramantaidd newydd ym marddoniaeth Gymraeg; daeth yn athro yn 1919, camp hynod i ddyn heb radd gyntaf; mae’n debyg mai ei nofel Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg; galwodd Alan Llwyd ef yn ‘ewythr’ y nofel Gymraeg; ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond gwrthododd, gan gredu nad oedd yn deilwng; fe’i cydnabyddir yn un o feirdd gorau’r Gymraeg mewn unrhyw ganrif, a helpodd i ryddhau’r gynghanedd at ddibenion newydd.
Bu farw yn ei gartref yn Aberystwyth ar 7 Mawrth 1949, yn 77 oed, a’i gladdu ym mynwent Aberystwyth.FfynhonnellJones, Thomas Gwynn (1871 – 1949), poet, writer, translator and scholar ↗Arthur ap Gwynn and Francis Wynn Jones, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned yng Ngwyndy Uchaf, Betws yn Rhos, sir Ddinbych, 10 Hydref 1871, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones; roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd; ychwanegodd Gwynn (o’r Gwyndy) at ei enw bedydd Thomas tua 1890; heblaw ysgol elfennol yn Llanelian a Dinbych, a gwersi Lladin, Groeg a mathemateg gan glerigwr wedi ymddeol i geisio lle yn Rhydychen, a rwystrwyd gan afiechyd, hunanaddysgedig ydoedd; ymunodd â’r Faner dan Thomas Gee yn 1891 a bu’n newyddiadurwr hyd 1909 (Y Cymro yn Lerpwl, Y Faner a’r North Wales Times, Yr Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon); catalogydd yn y Llyfrgell Genedlaethol yn 1909; darlithydd yn y Gymraeg yn Aberystwyth 1913, ac yn 1919 Cadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, ei hunig ddeiliad, hyd 1937; dylanwadwyd arno gan Emrys ap Iwan; enillodd gadair Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 ag ‘Ymadawiad Arthur’, dan feirniadaeth John Morris-Jones, a sicrhaodd iddo le unigryw yn y farddoniaeth Gymraeg newydd; enillodd y gadair eto yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’; ymhlith ei gerddi diweddarach mae ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’; cyfieithodd Macbeth, Ibsen a Faust Goethe (1922), a Gweledigaethau y Bardd Cwsc Ellis Wynne i’r Saesneg (1940); golygodd Gwaith Tudur Aled (1926); ysgrifennodd gofiannau Emrys ap Iwan (1912) a Thomas Gee (1913); fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr; ar ei ymddeoliad yn 1937 cafodd raddau D.Litt. er anrhydedd gan Gymru ac Iwerddon a’i wneud yn C.B.E.; bu farw yn Aberystwyth 7 Mawrth 1949.
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf