Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1871–1949

T. Gwynn Jones

Newyddiadurwr, ysgolhaig ac un o feirdd Cymraeg mwyaf yr ugeinfed ganrif, a agorodd ei awdl fuddugol yn 1902 oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1871–1949 (wedi’i gofnodi) Bardd y deffroad mawr mewn barddoniaeth Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
T. Gwynn Jones
T. Gwynn Jones · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Dysgodd Thomas Gwynn Jones, mab fferm o Fetws-yn-Rhos na chymerodd erioed radd gyntaf, holl lenyddiaeth Cymru iddo’i hun, enillodd gadair Bangor yn 1902 ag awdl ar ymadawiad Arthur, a daeth yn Athro Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg yn Aberystwyth. Fe’i henwir yn aml ymhlith beirdd mwyaf yr iaith Gymraeg erioed.

Ganed10 Hydref 1871, Gwyndy Uchaf, Betws-yn-Rhos
CadeiriauYr Eisteddfod Genedlaethol, 1902 a 1909
Prif gerddYmadawiad Arthur, 1902
AthroCadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, 1919–1937
AnrhydeddauD.Litt. er anrhydedd Cymru ac Iwerddon, C.B.E., 1937
Bu farw7 Mawrth 1949, Aberystwyth

Thomas y Gwyndy#

Ganed ef ar 10 Hydref 1871 yng Ngwyndy Uchaf, Betws-yn-Rhos, sir Ddinbych, plentyn hynaf Isaac a Jane Jones. Roedd ei dad yn ffermwr, yn bregethwr lleyg ac yn fardd ei hun. Thomas oedd ei unig enw bedydd; tua 1890 ychwanegodd Gwynn, o enw’r Gwyndy, ei fan geni.

Aeth i’r ysgol yn Llanelian ger Hen Golwyn, lle cafodd ei gosbi â’r Welsh Not am siarad ei iaith ei hun, ac wedyn yn Abergele a Dinbych. Dysgodd clerigwr wedi ymddeol Ladin, Groeg a mathemateg iddo i’w baratoi at Rydychen, ond cadwodd afiechyd ef rhag mynd. O hynny ymlaen, ei ddysgu ei hun a wnaeth.

Y newyddiadurwr#

Yn 1891 ymunodd â staff Y Faner yn Ninbych dan y cyhoeddwr mawr Thomas Gee, ac am bron i ugain mlynedd bu’n newyddiadurwr, gyda’r Cymro yn Lerpwl, gyda’r Faner eto, a chyda’r Herald Cymraeg a Papur Pawb yng Nghaernarfon. Ochr yn ochr â’r papurau ysgrifennodd nofelau a straeon byrion, a chredir mai ei Enaid Lewys Meredydd yw’r nofel ffuglen wyddonol gyntaf yn Gymraeg.

Ymadawiad Arthur#

Yn Eisteddfod Genedlaethol Bangor 1902 enillodd y gadair â’i awdl Ymadawiad Arthur, dan feirniadaeth John Morris-Jones. Nid oedd wedi disgwyl ennill ac nid oedd yno hyd yn oed i’w gadeirio. Unodd y gerdd Arthur Cymreig y Mabinogion ag Arthur ehangach Ewrop, ac agorodd oes newydd ym marddoniaeth Gymraeg.

Enillodd gadair yr Eisteddfod Genedlaethol yr eildro yn 1909 â ‘Gwlad y Bryniau’.

Aberystwyth#

Yn 1909 daeth yn gatalogydd yn Llyfrgell Genedlaethol newydd Cymru yn Aberystwyth, a bu’n byw yn y dref a’r cylch weddill ei oes. Yn 1913 daeth yn ddarlithydd yn y Gymraeg yn y Coleg Prifysgol, ac yn 1919 rhoddwyd iddo Gadair Gregynog mewn llenyddiaeth Gymraeg, swydd a ddaliodd hyd 1937, yr unig un erioed i’w dal.

Fel athro dylanwadodd ar genedlaethau o fyfyrwyr. Ymhlith ei ysgolheictod roedd yr argraffiad mawr o gerddi Tudur Aled (1926), a chofiannau Emrys ap Iwan a Thomas Gee.

Y cerddi mawr#

Daeth ei gerddi hir gorau yn y blynyddoedd hyn: ‘Tir na n’Og’, ‘Madog’ (1918), ‘Broseliàwnd’ (1922), ‘Anatiomaros’ (1925) a ‘Gwlad Hud’. Mae llawer ohonynt mewn cynghanedd, a dangosodd y gellid rhoi’r hen gelfyddyd gaeth at ddibenion newydd.

Cyfieithydd i Gymru#

Daeth â llenyddiaeth Ewrop i’r Gymraeg: Macbeth Shakespeare, Ibsen, Faust Goethe yn 1922, epigramau Groeg a barddoniaeth Wyddeleg. Cariodd y Gymraeg y ffordd arall hefyd, gan droi Gweledigaethau y Bardd Cwsg Ellis Wynne i’r Saesneg fel Visions of the Sleeping Bard yn 1940.

Anrhydeddau#

Ar ei ymddeoliad yn 1937 gwnaeth Prifysgol Cymru a Phrifysgol Genedlaethol Iwerddon ef yn Ddoethur mewn Llên, a’i wneud yn C.B.E. Ceisiwyd ei enwebu am Wobr Nobel am Lenyddiaeth, ond ni chaniatâi hynny, gan gredu nad oedd yn deilwng.

Bu farw yn ei gartref yn Aberystwyth ar 7 Mawrth 1949, yn 77 oed, a’i gladdu ym mynwent Aberystwyth.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf