Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1872–1970

Bertrand Russell

Ganed yn Nhryleg yn Sir Fynwy; un o athronwyr mwyaf yr oes ac enillydd gwobr Nobel, a dreuliodd ei flynyddoedd olaf ym Mhenrhyndeudraeth.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1872–1970 (wedi’i gofnodi) Athronydd Tryleg a Phenrhyndeudraeth Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
Bertrand Russell
Bertrand Russell · Llun: Wikimedia Commons · Bassano Ltd, Parth cyhoeddus

Ganed Bertrand Russell yn Nhryleg yn sir Fynwy a bu farw ym Mhenrhyndeudraeth ym Meirionnydd, a rhwng y ddau gartref Cymreig hynny daeth yn un o athronwyr mawr yr ugeinfed ganrif. Seiliodd fathemateg ar resymeg, enillodd Wobr Nobel am Lenyddiaeth, a threuliodd ei flynyddoedd olaf yng Nghymru yn ymgyrchu dros heddwch.

Ganed18 Mai 1872, Ravenscroft, Tryleg, sir Fynwy
Prif waithPrincipia Mathematica, gydag A. N. Whitehead, 1910–1913
AnrhydeddauUrdd Teilyngdod 1949; Gwobr Nobel am Lenyddiaeth 1950
YmgyrchLlywydd cyntaf CND, 1958
Cartref yng NghymruPlas Penrhyn, Penrhyndeudraeth, o 1955
Bu farw2 Chwefror 1970, Penrhyndeudraeth

Ganed yn Nhryleg#

Ganed Bertrand Arthur William Russell ar 18 Mai 1872 yn Ravenscroft, plasty yn Nhryleg yn sir Fynwy, ŵyr i’r prif weinidog yr Arglwydd John Russell. Collodd ei ddau riant yn blentyn bach a’i fagu gan ei nain yn Pembroke Lodge ym Mharc Richmond.

Pan oedd yn un ar ddeg dangosodd ei frawd hŷn geometreg Euclid iddo. Cofiodd hynny ar hyd ei oes.

Un o ddigwyddiadau mawr fy mywyd, mor llachar â chariad cyntaf.

Bertrand Russell, wrth ddarllen Euclid am y tro cyntaf

Caergrawnt a rhesymeg#

Enillodd ysgoloriaeth i Goleg y Drindod, Caergrawnt, graddiodd yn seithfed Wrangler mewn mathemateg yn 1893 a daeth yn Gymrawd yn 1895. Gyda G. E. Moore arweiniodd ffordd newydd o wneud athroniaeth drwy ddadansoddi rhesymegol gofalus, ac fe’i cyfrifir ymhlith sylfaenwyr athroniaeth ddadansoddol.

Principia Mathematica#

Gyda’i hen athro Alfred North Whitehead ysgrifennodd Principia Mathematica, a gyhoeddwyd mewn tair cyfrol rhwng 1910 a 1913. Roedd yn ymgais fawr i seilio’r cyfan o fathemateg ar resymeg, ac yn garreg filltir yn hanes rhesymeg.

Yr awdur#

Ysgrifennai i bawb, nid i ysgolheigion yn unig. Daeth ei History of Western Philosophy (1945) yn llyfr poblogaidd iawn. Yn 1949 derbyniodd yr Urdd Teilyngdod, ac yn 1950 Wobr Nobel am Lenyddiaeth, i gydnabod ysgrifeniadau lle mae’n hyrwyddo delfrydau dyngarol a rhyddid meddwl.

Plas Penrhyn#

Ym Mehefin 1955 cymerodd brydles ar Blas Penrhyn ym Mhenrhyndeudraeth, ac o Orffennaf 1956 hwn oedd ei brif gartref. Rhan o’r atyniad oedd ei edmygedd o’r bardd Shelley, a fu unwaith yn aros yn yr un ardal.

Ymgyrchydd dros heddwch#

O Gymru gweithiodd dros heddwch. Cefnogodd Faniffesto Russell–Einstein 1955, a lofnodwyd gan un ar ddeg o wyddonwyr blaenllaw, yn galw am roi diwedd ar arfau niwclear, ac yn 1958 roedd yn un o sylfaenwyr yr Ymgyrch dros Ddiarfogi Niwclear a’i Llywydd cyntaf.

Yn 1962 sefydlodd y Russell Peace Foundation. Pan gyrhaeddodd newyddion Blas Penrhyn ar 24 Hydref 1962 fod argyfwng taflegrau Ciwba yn dechrau dadmer, dawnsiodd ef a’i ysgrifennydd o lawenydd.

Gorffwys yng Nghymru#

Bu farw ym Mhlas Penrhyn ar 2 Chwefror 1970, yn 97 oed. Fe’i hamlosgwyd ym Mae Colwyn heb seremoni ond munud o dawelwch, a gwasgarwyd ei lwch dros fynyddoedd Cymru.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf