Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1873–1942

Annie Hughes Griffiths

Arweiniodd apêl heddwch menywod Cymru, a lofnodwyd gan 390,296 o fenywod, a’i chludo i’r Unol Daleithiau yn 1924.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1873–1942 (wedi’i gofnodi) Arweinydd deiseb heddwch y menywod Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
Annie Hughes Griffiths
Annie Hughes Griffiths · Llun: Wikimedia Commons · National Library of Wales, CC BY 2.0

Arweiniodd Annie Hughes Griffiths o Langeitho apêl heddwch fawr menywod Cymru. Yn 1923 aeth menywod Cymru o ddrws i ddrws i gasglu 390,296 o enwau ar apêl at fenywod America, ac yn 1924 cariodd hi’r apêl dros yr Iwerydd mewn cist dderw a’i gosod gerbron Arlywydd yr Unol Daleithiau.

Ganed5 Ebrill 1873, Cwrt Mawr, Llangeitho, Ceredigion
SwyddLlywydd cyntaf Undeb Cynghrair y Cenhedloedd yng Nghymru, 1923
Yr apêl390,296 o enwau menywod Cymru
TaithEfrog Newydd a Washington, Chwefror 1924
Bu farw7 Hydref 1942, Aberystwyth
CofioPlac Porffor, Aberystwyth, 2023

Merch Cwrt Mawr#

Ganed Annie Jane Davies ar 5 Ebrill 1873 yng Nghwrt Mawr, Llangeitho, yng Ngheredigion, un o ddeg o blant. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, ac yn ddiweddarach bu’n cadw tŷ yn Llundain i’w brodyr, yn eu plith J. H. Davies.

Yn 1898 priododd Tom Ellis, aelod seneddol Rhyddfrydol Meirionnydd. Bu ef farw yn Cannes yn Ebrill 1899, a ganed eu mab, Thomas Iorwerth Ellis, y Rhagfyr hwnnw. Yn 1916 priododd y Parchedig Peter Hughes Griffiths, gweinidog y capel Cymraeg yn Charing Cross yn Llundain.

Yn 1908 ymunodd â Chymdeithas Alawon Gwerin Cymru.

Byth eto#

Wedi’r Rhyfel Byd Cyntaf rhoddodd ei hun i fudiad Cynghrair y Cenhedloedd, ac yn 1923 daeth yn llywydd cyntaf Undeb Cynghrair y Cenhedloedd yng Nghymru.

Y gwanwyn hwnnw mabwysiadodd yr Undeb syniad beiddgar. Byddai menywod Cymru yn ysgrifennu at fenywod America, yn gofyn iddynt helpu dod â’u gwlad i Gynghrair y Cenhedloedd, fel y deuai heddwch parhaol yn gynt.

O ddrws i ddrws#

Aeth dros bedwar cant o drefnwyr lleol o dŷ i dŷ ar draws Cymru, weithiau’n galw dair a phedair gwaith wrth yr un drws. Erbyn diwedd Ionawr 1924 roedd 390,296 o enwau ar yr apêl, a gosodwyd y dalennau mewn cist dderw a wnaed i’r pwrpas.

I America#

Arweiniodd Annie Hughes Griffiths y ddirprwyaeth, gyda Mary Ellis ac Elined Prys. Croesasant ar yr RMS Cedric, ac yn Chwefror 1924 daeth menywod America i’w cyfarfod yn Efrog Newydd yn dal cennin Pedr. Ar 19 Chwefror daeth dros bedwar cant o fenywod ynghyd yng Ngwesty’r Biltmore i weld agor yr apêl.

Yn Washington tynnwyd llun y menywod o Gymru ar risiau’r Tŷ Gwyn a chyfarfuant â’r Arlywydd Calvin Coolidge. Enillodd hi ei addewid y câi’r apêl a’i chist eu cadw gan Sefydliad y Smithsonian, ac yno y buont am bron i ganrif. Yna teithiodd yr Unol Daleithiau am ddeufis, yn siarad dros heddwch.

Adref i Gymru#

Bu farw yn Neuadd Wen yn Aberystwyth ar 7 Hydref 1942, a’i chladdu yng nghapel Gwynfil, Llangeitho, wrth ochr ei brawd J. H. Davies.

Mae’r apêl wedi dod adref. Fe’i cedwir bellach yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru yn Aberystwyth, gyda’i dyddiadur o’r daith i America. Yn Nhachwedd 2023, gan mlynedd wedi’r apêl, codwyd Plac Porffor yn Aberystwyth er anrhydedd iddi, a theithiodd drama am ei bywyd drwy Gymru.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf