Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1874–1953

Rachel Barrett

Yr athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin a arweiniodd ymgyrch y bleidlais i fenywod yng Nghymru, a olygodd The Suffragette ac a aeth ar streic newyn dros y bleidlais.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1874–1953 (wedi’i gofnodi) Arweinydd y swffragetiaid yng Nghymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Arwyr gwerin
Rachel Barrett, llun gan Lena Connell
Rachel Barrett, llun gan Lena Connell · Llun: Wikimedia Commons · Lena Connell, Parth cyhoeddus

Rhoddodd Rachel Barrett, athrawes wyddoniaeth o Gaerfyrddin, y gorau i’w gyrfa er mwyn ennill y bleidlais i fenywod. Arweiniodd ymgyrch y swffragetiaid ar draws Cymru, yn aml yn siarad Cymraeg, ac yna golygodd bapur newydd y mudiad ei hun, The Suffragette, gan ei gadw mewn print drwy gyrchoedd, carchar a misoedd o guddio.

Ganed12 Tachwedd 1874, Union Street, Caerfyrddin
GraddBSc, Coleg Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1904
AchosUndeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched, o 1906
SwyddTrefnydd Cymru, o 1910
GolygyddThe Suffragette, 1912–1914
Bu farw26 Awst 1953, Sussex

Merch Gymraeg o Gaerfyrddin#

Ganed Rachel Barrett ar 12 Tachwedd 1874 yn 23 Union Street yng Nghaerfyrddin, ail blentyn Rees Barrett, syrfëwr ffyrdd, a’i wraig Ann. Roedd ei rhieni ill dau yn siarad Cymraeg. Bu farw ei thad pan oedd hi’n bedair oed, a magwyd hi yn Llandeilo.

Gwnaeth mor dda yn Arholiadau Lleol Rhydychen nes ennill ysgoloriaeth i Goleg Prifysgol Cymru yn Aberystwyth, ac yn 1904 cafodd radd mewn mathemateg a gwyddoniaeth. Bu’n dysgu gwyddoniaeth yn Llangefni, yn Ysgol Sir Caerfyrddin ac yn Ysgol Sir Penarth.

Yr unig beth iawn#

Ddiwedd 1906 aeth i rali yng Nghaerdydd a chlywed Nellie Martel yn siarad dros y bleidlais i fenywod. Ar ddiwedd y cyfarfod ymunodd ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched. Teimlai eu bod yn gwneud yr unig beth iawn, a’i bod hi ei hun wedi bod yn swffragydd erioed.

Dechreuodd siarad mewn cyfarfodydd, yn aml yn Gymraeg. Yn 1907 gadawodd ddysgu am Ysgol Economeg Llundain, gan fwriadu astudio am ddoethuriaeth, ond gofynnodd Christabel Pankhurst iddi fod yn drefnydd llawn amser.

Roedd yn alwad bendant ac fe ufuddheais.

Rachel Barrett

Trefnydd Cymru#

Cadeiriodd lwyfan yn rali fawr Hyde Park yn 1908, ac o 1909 trefnodd y mudiad yng Nghasnewydd. Yn haf 1910, fel siaradwraig Gymraeg, arweiniodd ymgyrch yn y gogledd, ac roedd yn rhan o ddirprwyaeth a gyfarfu â Lloyd George yn ei gartref yng Nghricieth.

Yn 1910 daeth yn drefnydd Cymru gyfan, yn gweithio o Gaerdydd. Ym Mehefin 1911 trefnodd daith Emmeline Pankhurst yn y gogledd, a gorymdeithiodd yng Ngorymdaith Coroni’r Menywod yn Llundain mewn gwisg Gymreig. Ysgrifennodd yr hanesydd Ryland Wallace na weithiodd neb yn galetach na Rachel Barrett i hybu’r ymgyrch yng Nghymru.

Golygydd The Suffragette#

Yn 1912 dewisodd Annie Kenney hi i helpu rhedeg yr ymgyrch genedlaethol, ac yn Hydref fe’i rhoddwyd yng ngofal papur newydd y mudiad, The Suffragette. Nid oedd erioed wedi gweithio ym myd newyddiaduraeth, ac eto cyn hir gwerthai’r papur dros 40,000 o gopïau’r wythnos.

Roedd yn ffotograffydd hefyd, a’r llun enwocaf a briodolir iddi yw’r un o’r menywod y tu allan i’r Senedd ar 18 Tachwedd 1910.

Carchar a streic newyn#

Ar 30 Ebrill 1913 cyrchodd yr heddlu swyddfa’r papur a’i harestio, a’r Mehefin hwnnw fe’i dedfrydwyd i naw mis. Cerddodd yn un o’r prif alarwyr yn angladd Emily Wilding Davison, a dyddiau’n ddiweddarach roedd yn y carchar, yn Holloway yn gyntaf ac yna yng Nghaergaint, lle aeth ar streic newyn ar unwaith. Dro ar ôl tro fe’i rhyddhawyd pan oedd yn wan a’i chymryd yn ôl wedi iddi wella.

O Ragfyr 1913 bu’n byw yn y dirgel yn Llundain, wedi ei smyglo i mewn dan lygaid y ditectifs, a golygu a chyhoeddi The Suffragette bob wythnos. Yn 1914 symudodd y papur i Gaeredin dan yr enw ‘Miss Ashworth’, a’i gadw i fynd hyd nes i’r rhyfel dorri.

Ennill y bleidlais#

Pan enillodd menywod y bleidlais ar yr un telerau â dynion yn 1928, roedd yn un o’r rhai blaenllaw wrth godi’r arian at gerflun Emmeline Pankhurst sy’n sefyll yng Ngerddi Victoria Tower ger y Senedd. Galwodd ei theyrnged ef yn gofeb barhaol i’w gallu i drefnu. Yn 1929 daeth yn ysgrifennydd Pwyllgor Ymgyrch Hawliau Gwleidyddol Cyfartal.

Bu farw mewn cartref nyrsio yn Sussex ar 26 Awst 1953.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf