Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1883–1958

Margaret, Arglwyddes Rhondda

Swffragét o Lanwern a oroesodd suddo’r Lusitania, a sefydlodd y cylchgrawn Time and Tide ac a ymladdodd dros hawl menywod i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1883–1958 (wedi’i gofnodi) Swffragét a chyhoeddwraig Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwleidyddiaeth ac ymgyrchu
★ Y Cymro cyntaf Y fenyw gyntaf yn llywydd Sefydliad y Cyfarwyddwyr, 1926
Margaret, Arglwyddes Rhondda
Margaret, Arglwyddes Rhondda · Llun: Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Roedd Margaret, Arglwyddes Rhondda, o Lan-wern ger Casnewydd, yn swffragét a aeth ar streic newyn dros y bleidlais, yn un a oroesodd suddo’r Lusitania, yn llywydd benywaidd cyntaf Sefydliad y Cyfarwyddwyr, ac yn sylfaenydd Time and Tide, efallai wythnosolyn pwysicaf Prydain rhwng y rhyfeloedd. Am dri deg chwech o flynyddoedd ymladdodd dros hawl menywod i eistedd yn Nhŷ’r Arglwyddi, a’i hennill yn y flwyddyn y bu farw.

Ganed12 Mehefin 1883, Bayswater; magwyd yn Llan-wern, ger Casnewydd
AchosYsgrifennydd cangen Casnewydd y WSPU, o 1908
GoroesoddSuddo’r Lusitania, 7 Mai 1915
SefydloddTime and Tide, 1920; y Six Point Group, 1921
Y gyntafLlywydd benywaidd Sefydliad y Cyfarwyddwyr, 1926
Bu farw20 Gorffennaf 1958; gorffwys yn Llan-wern

Merch Llan-wern#

Ganed Margaret Haig Thomas ar 12 Mehefin 1883, unig blentyn David Alfred Thomas o Ysgubor-wen ger Aberdâr, diwydiannwr ac aelod seneddol Merthyr Tudful ac yn ddiweddarach Caerdydd, a’i wraig Sybil, swffragét ei hun. Ysgrifennodd fod ei mam wedi gweddïo’n angerddol y byddai ei merch fach yn ffeminydd. Magwyd hi yn Nhŷ Llan-wern ger Casnewydd.

Fe’i dysgwyd gartref gan athrawesau, yna yn Ysgol Uwchradd Notting Hill ac Ysgol St Leonards yn St Andrews, ac astudiodd hanes yng Ngholeg Somerville, Rhydychen.

Swffragetiaid Casnewydd#

Yn 1908, pan garcharwyd cyfnither ei mam, Florence Haig, dros yr achos, ymunodd y fam a’r ferch ag Undeb Cymdeithasol a Gwleidyddol y Merched. Sefydlasant gangen Casnewydd, gyda Margaret yn ysgrifennydd am dros bum mlynedd, a gweithio i sefydlu canghennau drwy dde Cymru. Gorymdeithiodd gyda’r Pankhursts, siaradodd ym Merthyr Tudful gydag Annie Kenney, ac unwaith neidiodd ar fwrdd rhedeg car y Prif Weinidog.

Yn 1913 anfonwyd hi i garchar Brynbuga ac aeth ar streic newyn, a dyfarnodd y mudiad ei Medal Streic Newyn am Wroldeb iddi. Dywedodd fod yr achos yn chwa o awyr iach mewn bywyd padiog, mygedig.

Y Lusitania#

Gweithiai yn Nociau Caerdydd yn gynorthwyydd personol i’w thad, un o’r menywod â’r cyflog uchaf ym Mhrydain. Ym Mai 1915 roeddent yn hwylio adref o America ar y Lusitania pan drawyd hi gan dorpido llong danfor Almaenig. Glynodd Margaret wrth ddarn o bren yn y môr am oriau cyn i’r llong bysgota Bluebell ei chodi. Goroesodd ei thad hefyd.

Yn y rhyfel helpodd ddod o hyd i gartrefi yn sir Fynwy i ffoaduriaid o Wlad Belg, ac yn 1917 daeth yn Gomisiynydd Cymru yn Adran Gwasanaeth Cenedlaethol y Menywod, yn recriwtio menywod Cymru i waith rhyfel. Yn 1918 daeth yn Brif Reolwr recriwtio menywod drwy’r wlad gyfan.

Is-iarlles Rhondda#

Gwnaed ei thad yn Is-iarll Rhondda, a mynnodd ef fod y Brenin yn caniatáu i’r teitl ddod i’w ferch. Pan fu farw ar 3 Gorffennaf 1918 daeth hi’n Is-iarlles Rhondda yn ei hawl ei hun.

Cymerodd at ei fusnesau glo, llongau a phapurau newydd, ac erbyn 1919 roedd ar dri deg tri o fyrddau. Yn 1926 daeth yn llywydd benywaidd cyntaf Sefydliad y Cyfarwyddwyr, swydd a ddaliodd am ddeng mlynedd; er 2015 mae’r Sefydliad yn cynnal Darlith Mackworth er anrhydedd iddi. Sefydlodd yr Efficiency Club i fenywod mewn busnes, ac yn 1920 roedd yn un o’r pedair ynad benywaidd cyntaf yn sir Fynwy.

Time and Tide#

Y busnes a werthfawrogai uwchlaw pob un oedd Time and Tide, yr wythnosolyn a sefydlodd yn 1920 ac a olygodd o 1926, gyda bwrdd arloesol o fenywod yn unig. Yn annibynnol ar bob plaid, denodd awduron o George Bernard Shaw i Virginia Woolf, a dywed y Bywgraffiadur mai efallai hwn oedd wythnosolyn pwysicaf Prydain rhwng y rhyfeloedd.

Hawliau cyfartal#

Yn 1921 sefydlodd y Six Point Group i wneud cydraddoldeb rhwng menywod a dynion yn bennaf peth yn y gyfraith a’r gymdeithas. Cadeiriodd y pwyllgorau a ymgyrchodd dros bleidlais i fenywod ar yr un telerau â dynion, a enillwyd yn 1928, a helpodd wedyn godi’r arian at gerflun Emmeline Pankhurst ger y Senedd.

Yr Arglwyddes Ddyfal#

Fel arglwyddes yn ei hawl ei hun deisebodd i gymryd sedd ei thad yn Nhŷ’r Arglwyddi. Cytunodd y Pwyllgor Breintiau yn 1922, ond trefnodd yr Arglwydd Ganghellor i wrthdroi’r penderfyniad. Am ddegawdau daliodd ati, a daeth yn adnabyddus fel the Persistent Peeress. Yn 1958 agorodd Deddf Arglwyddiaethau am Oes yr Arglwyddi i fenywod o’r diwedd.

Ysgrifennodd hanes ei bywyd, This Was My World, yn 1933, ac yn 1955 gwnaeth Prifysgol Cymru hi’n ddoethur er anrhydedd. Bu farw yn Llundain ar 20 Gorffennaf 1958, a rhoddwyd ei llwch ym medd ei rhieni yn Llan-wern. Yn 2019 fe’i dewiswyd yn un o bum menyw o hanes Cymru i’w hanrhydeddu â cherflun yng Nghymru, yng Nghasnewydd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf