Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1789–1860
O’r Bala, bu’n nyrsio milwyr yn Rhyfel y Crimea, gan anghytuno weithiau â Florence Nightingale.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Hwyliodd Betsi Cadwaladr, merch i bregethwr o’r Bala, foroedd y byd, nyrsiodd y cleifion ar fwrdd llong, ac yn chwe deg pump oed aeth allan i Ryfel y Crimea i ofalu am y milwyr clwyfedig yn Balaclava. Yn ddewr, yn ddyfeisgar ac yn falch o’i Chymreictod hyd y diwedd, fe’i cofir heddiw fel arwres nyrsio Cymru ei hun, ac mae bwrdd iechyd mwyaf Cymru yn dwyn ei henw.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.
| Ganed | 24 Mai 1789, Penrhiw, ger y Bala; bedyddiwyd yn Llanycil |
|---|---|
| Rhieni | Dafydd Cadwaladr, pregethwr Methodistaidd, a Judith |
| Ei henw arall | Elizabeth Davis |
| Y Crimea | Scutari a Balaclava, Rhagfyr 1854 hyd Dachwedd 1855 |
| Bu farw | 17 Gorffennaf 1860, Llundain; carreg goffa yn Abney Park, 2012 |
Ganed Elizabeth Cadwaladr ar 24 Mai 1789 ar fferm Penrhiw ger y Bala, un o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr, pregethwr Methodistaidd adnabyddus a chyfaill agos i Thomas Charles. Yn blentyn cafodd Feibl Cymraeg bach gan Thomas Charles ei hun, a thrysorodd ef ar hyd ei hoes. Wedi marw ei mam aeth i fyw i Blas-yn-dre yn y Bala gyda theulu Simon Lloyd, lle cafodd addysg dda a dysgu Saesneg, dawnsio a chanu’r delyn deires.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.Betsi Cadwaladr ↗Wicipedia CymraegNyrs yn Rhyfel y Crimea oedd Elizabeth ‘Betsi’ Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860); newidiodd ei henw i Elizabeth Davies pan oedd yn gweithio yn Lerpwl am nad oedd y Saeson yn gallu ynganu ei henw; enwir Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ar ei hôl; brodor o Lanycil ger y Bala ac yn ferch i weinidog o’r enw Dafydd Cadwaladr (1752–1834); yn 1854, a hithau’n chwe deg pump oed, penderfynodd fynd yn nyrs i Ryfel y Crimea ar ôl darllen am ddioddefaint y milwyr yno, lle’r oedd cannoedd yn marw am nad oedd digon o nyrsys a meddygon; derbyniwyd hi ar aelwyd Simon Lloyd o Blas-yn-dre, perchen tyddyn ei thad, a thriniwyd hi’n garedig yno, lle dysgodd ddawnsio a chanu’r delyn; yn Lerpwl glynodd yn dynn wrth yr achos Methodistaidd; bu ar deithiau gyda theulu ei meistr i amryw o wledydd ar y Cyfandir; yn Llundain arhosodd yng nghartref John Jones, Glan-y-gors, a honnai ei bod yn perthyn o bell iddo; bu’n crwydro’r byd am flynyddoedd yn forwyn i deulu capten llong, gan gyfarfod pob math o bobl, ac actio rhannau o ddramâu Shakespeare ar fwrdd y llong; dywedodd Charles Kemble iddi actio rhannau o Hamlet yng nghegin ei meistr, a chynigiodd le iddi yn ei gwmni drama am £50 yr wythnos; bu yng Ngogledd Cymru yn 1844–5, ac yn y De yn 1849, gan fynychu sasiynau; wedyn aeth yn weinyddes yn Ysbyty Guy’s, Llundain, ac arweiniodd hynny at ei chynnig i fynd i’r Crimea yn 1854; cyrhaeddodd ysbyty baracs Selimiye yn Scutari, lle’r oedd Florence Nightingale yng ngofal y nyrsys.
Am ‘weld mwy o’r byd’, yn ei geiriau ei hun, aeth i Lerpwl i weini. A hithau’n byw ymhlith pobl na allent ddweud Cadwaladr, cymerodd yr enw Davis, o enw cyntaf ei thad, yn yr hen ddull Cymreig. Teithiodd yn Ewrop gyda’i chyflogwyr, roedd yn Ffrainc adeg Waterloo a chyffyrddwyd hi gan gyflwr y clwyfedigion ar faes y gad, a daeth i garu’r theatr.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.Betsi Cadwaladr ↗Wicipedia CymraegNyrs yn Rhyfel y Crimea oedd Elizabeth ‘Betsi’ Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860); newidiodd ei henw i Elizabeth Davies pan oedd yn gweithio yn Lerpwl am nad oedd y Saeson yn gallu ynganu ei henw; enwir Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ar ei hôl; brodor o Lanycil ger y Bala ac yn ferch i weinidog o’r enw Dafydd Cadwaladr (1752–1834); yn 1854, a hithau’n chwe deg pump oed, penderfynodd fynd yn nyrs i Ryfel y Crimea ar ôl darllen am ddioddefaint y milwyr yno, lle’r oedd cannoedd yn marw am nad oedd digon o nyrsys a meddygon; derbyniwyd hi ar aelwyd Simon Lloyd o Blas-yn-dre, perchen tyddyn ei thad, a thriniwyd hi’n garedig yno, lle dysgodd ddawnsio a chanu’r delyn; yn Lerpwl glynodd yn dynn wrth yr achos Methodistaidd; bu ar deithiau gyda theulu ei meistr i amryw o wledydd ar y Cyfandir; yn Llundain arhosodd yng nghartref John Jones, Glan-y-gors, a honnai ei bod yn perthyn o bell iddo; bu’n crwydro’r byd am flynyddoedd yn forwyn i deulu capten llong, gan gyfarfod pob math o bobl, ac actio rhannau o ddramâu Shakespeare ar fwrdd y llong; dywedodd Charles Kemble iddi actio rhannau o Hamlet yng nghegin ei meistr, a chynigiodd le iddi yn ei gwmni drama am £50 yr wythnos; bu yng Ngogledd Cymru yn 1844–5, ac yn y De yn 1849, gan fynychu sasiynau; wedyn aeth yn weinyddes yn Ysbyty Guy’s, Llundain, ac arweiniodd hynny at ei chynnig i fynd i’r Crimea yn 1854; cyrhaeddodd ysbyty baracs Selimiye yn Scutari, lle’r oedd Florence Nightingale yng ngofal y nyrsys.
Boddwyd ei chariad cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas. O 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid llongau, i India’r Gorllewin, Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft. Ar y llongau actiodd olygfeydd o Shakespeare, cyfarfu â’r cenhadwr William Carey a’r emynydd yr Esgob Heber, nyrsiodd deithwyr a morwyr sâl a chlwyfedig, a helpodd i eni babanod.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.Betsi Cadwaladr ↗Wicipedia CymraegNyrs yn Rhyfel y Crimea oedd Elizabeth ‘Betsi’ Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860); newidiodd ei henw i Elizabeth Davies pan oedd yn gweithio yn Lerpwl am nad oedd y Saeson yn gallu ynganu ei henw; enwir Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ar ei hôl; brodor o Lanycil ger y Bala ac yn ferch i weinidog o’r enw Dafydd Cadwaladr (1752–1834); yn 1854, a hithau’n chwe deg pump oed, penderfynodd fynd yn nyrs i Ryfel y Crimea ar ôl darllen am ddioddefaint y milwyr yno, lle’r oedd cannoedd yn marw am nad oedd digon o nyrsys a meddygon; derbyniwyd hi ar aelwyd Simon Lloyd o Blas-yn-dre, perchen tyddyn ei thad, a thriniwyd hi’n garedig yno, lle dysgodd ddawnsio a chanu’r delyn; yn Lerpwl glynodd yn dynn wrth yr achos Methodistaidd; bu ar deithiau gyda theulu ei meistr i amryw o wledydd ar y Cyfandir; yn Llundain arhosodd yng nghartref John Jones, Glan-y-gors, a honnai ei bod yn perthyn o bell iddo; bu’n crwydro’r byd am flynyddoedd yn forwyn i deulu capten llong, gan gyfarfod pob math o bobl, ac actio rhannau o ddramâu Shakespeare ar fwrdd y llong; dywedodd Charles Kemble iddi actio rhannau o Hamlet yng nghegin ei meistr, a chynigiodd le iddi yn ei gwmni drama am £50 yr wythnos; bu yng Ngogledd Cymru yn 1844–5, ac yn y De yn 1849, gan fynychu sasiynau; wedyn aeth yn weinyddes yn Ysbyty Guy’s, Llundain, ac arweiniodd hynny at ei chynnig i fynd i’r Crimea yn 1854; cyrhaeddodd ysbyty baracs Selimiye yn Scutari, lle’r oedd Florence Nightingale yng ngofal y nyrsys.
Yn ôl ym Mhrydain gweithiodd yn nyrs yn Ysbyty Guy’s yn Llundain. Yn hydref 1854 darllenodd am Frwydr yr Alma ac am filwyr yn marw o eisiau gofal, ac ar unwaith mynnodd fynd i ofalu am y clwyfedigion. Yn chwe deg pump oed gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys, dan arweiniad Mary Stanley, a chyrraedd yr ysbyty mawr yn Scutari, lle’r oedd Florence Nightingale yn gofalu am y nyrsys.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wicipedia CymraegNyrs yn Rhyfel y Crimea oedd Elizabeth ‘Betsi’ Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860); newidiodd ei henw i Elizabeth Davies pan oedd yn gweithio yn Lerpwl am nad oedd y Saeson yn gallu ynganu ei henw; enwir Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr ar ei hôl; brodor o Lanycil ger y Bala ac yn ferch i weinidog o’r enw Dafydd Cadwaladr (1752–1834); yn 1854, a hithau’n chwe deg pump oed, penderfynodd fynd yn nyrs i Ryfel y Crimea ar ôl darllen am ddioddefaint y milwyr yno, lle’r oedd cannoedd yn marw am nad oedd digon o nyrsys a meddygon; derbyniwyd hi ar aelwyd Simon Lloyd o Blas-yn-dre, perchen tyddyn ei thad, a thriniwyd hi’n garedig yno, lle dysgodd ddawnsio a chanu’r delyn; yn Lerpwl glynodd yn dynn wrth yr achos Methodistaidd; bu ar deithiau gyda theulu ei meistr i amryw o wledydd ar y Cyfandir; yn Llundain arhosodd yng nghartref John Jones, Glan-y-gors, a honnai ei bod yn perthyn o bell iddo; bu’n crwydro’r byd am flynyddoedd yn forwyn i deulu capten llong, gan gyfarfod pob math o bobl, ac actio rhannau o ddramâu Shakespeare ar fwrdd y llong; dywedodd Charles Kemble iddi actio rhannau o Hamlet yng nghegin ei meistr, a chynigiodd le iddi yn ei gwmni drama am £50 yr wythnos; bu yng Ngogledd Cymru yn 1844–5, ac yn y De yn 1849, gan fynychu sasiynau; wedyn aeth yn weinyddes yn Ysbyty Guy’s, Llundain, ac arweiniodd hynny at ei chynnig i fynd i’r Crimea yn 1854; cyrhaeddodd ysbyty baracs Selimiye yn Scutari, lle’r oedd Florence Nightingale yng ngofal y nyrsys.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.
Rhoddai Betsi anghenion y clwyfedigion yn gyntaf bob amser, a dewisodd fynd yn nes at y rheng flaen, i’r ysbyty yn Balaclava. Yno gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n nyrs wych ar y wardiau, ac wedi chwe wythnos rhoddwyd iddi ofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin. Am dros saith mis gweithiodd, ar ei phen ei hun gan amlaf, o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, ac ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau yr oedd ar y milwyr eu hangen yn cyrraedd. Gwelodd Florence Nightingale y cynnydd a wnaeth yn erbyn y baw a’r afiechyd, a rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.
Wedi ymlâdd yn ei llafur, daeth Betsi adref ym mis Tachwedd 1855. Gyda Jane Williams (Ysgafell) adroddodd hanes ei bywyd yn The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse (1857), llyfr bywiog yn llawn anturiaethau beiddgar a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf. Bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn Llundain.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.
Yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru garreg goffa ar ei bedd yn Abney Park, gyda geiriau o eirda a ysgrifennwyd iddi yn Balaclava: “Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi”. Mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr yn y gogledd yn dwyn ei henw, rhoddir darlith er anrhydedd iddi bob dwy flynedd, ac fe’i henwyd ymhlith yr hanner cant o Gymry mwyaf erioed.FfynonellauDavis, Elizabeth (Betsi Cadwaladr) (1789 – 1860), nurse and traveller ↗Gwyneth Tyson Roberts, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 24 Mai 1789 ym Mhenrhiw ger y Bala, Meirionnydd, y trydydd plentyn ar ddeg, mae’n debyg, o un ar bymtheg o blant Dafydd Cadwaladr (1752–1834), ffermwr, a’i wraig Judith; bedyddiwyd yn Llanycil ar 26 Mai 1789; cymerodd y cyfenw Davis, o enw cyntaf ei thad yn yr hen ddull Cymreig, pan oedd yn byw ymhlith Saeson na allent ddweud Cadwaladr; roedd ei thad yn bregethwr adnabyddus gyda’r Methodistiaid Calfinaidd ac yn gyfaill agos i Thomas Charles o’r Bala; daeth ei chwaer iau Bridget yn forwyn i Arglwyddes Llanofer; daw bron popeth a wyddom am ei bywyd o The Autobiography of Elizabeth Davis, a Balaclava Nurse, a olygwyd gan Jane Williams (Ysgafell) yn 1857 ac a ailgyhoeddwyd gan Honno yn 1987 a 2015; wedi marw ei mam aeth i fyw gyda meistr tir ei thad, Simon Lloyd o Blas-yn-dre, y Bala, am bum mlynedd, gan gael addysg dda; yna, am ‘weld mwy o’r byd’, aeth i Lerpwl i weini, gan deithio yn Ewrop tua 1815–16 a mwynhau’r theatr; boddwyd ei dyweddi cyntaf, y Capten Thomas Harris o Solfach, ddeuddydd cyn eu priodas; yn Llundain arhosodd gyda Jac Glan-y-gors; o Dachwedd 1820 hwyliodd yn forwyn i wragedd capteiniaid i India’r Gorllewin, de Affrica, De America, Awstralia, Seland Newydd, Singapôr, y Môr Tawel, Groeg, Twrci a’r Aifft, gan ennill profiad ymarferol o nyrsio a geni babanod; wedyn gweithiodd tua blwyddyn yn nyrs yn Ysbyty Guy’s; yn hydref 1854, wedi darllen am Frwydr yr Alma, mynnodd fynd ar unwaith i ofalu am y clwyfedigion, a gadawodd Lundain ar 2 Rhagfyr 1854 gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley; wedi deg diwrnod yn Scutari fe’i hanfonwyd i’r ysbyty yn Balaclava, lle gwnaeth ei hegni a’i dyfeisgarwch hi’n effeithiol ar y wardiau; wedi chwe wythnos rhoddwyd hi yng ngofal y gegin a fwydai ddynion rhy wael i fwyta dognau’r fyddin, gan weithio ar ei phen ei hun gan amlaf o bump y bore tan hanner nos, saith diwrnod yr wythnos, am dros saith mis; wedi ymlâdd, daeth adref ym mis Tachwedd 1855; bu farw ar 17 Gorffennaf 1860 yn nhŷ ei chwaer Bridget yn nwyrain Llundain a’i chladdu yn Abney Park; yn 2012 cododd Coleg Brenhinol y Nyrsys, Cymru, garreg goffa ag arni ‘Y ffyddlonaf o Nyrsys Ei Mawrhydi’; dengys ei Hunangofiant ei dewrder, ei dyfeisgarwch a’i phwyll, ei hysbryd annibynnol a’i Chymreictod balch o’r dudalen gyntaf i’r olaf; yn Gristion selog, trysorai’r Beibl Cymraeg bach a roddodd Thomas Charles iddi’n blentyn.Betsi Cadwaladr ↗Wikipedia (Saesneg)Nyrs o Gymru oedd Betsi Cadwaladr (24 Mai 1789 – 17 Gorffennaf 1860), a adwaenid hefyd fel Elizabeth Davis, a ddechreuodd nyrsio ar longau teithiol yn y 1820au ac a nyrsiodd wedyn yn Rhyfel y Crimea ochr yn ochr â Florence Nightingale; mae Bwrdd Iechyd Prifysgol Betsi Cadwaladr, corff iechyd mwyaf Cymru, yn dwyn ei henw; yn 2016 fe’i henwyd yn un o’r 50 Cymro a Chymraes fwyaf erioed; ym Mhlas yn Dre dysgodd waith tŷ, Saesneg a’r delyn deires; roedd yn Ffrainc adeg Waterloo ac ymwelodd â maes y gad, wedi ei chyffwrdd gan gyflwr y clwyfedigion; ar fwrdd llong actiodd Shakespeare a chyfarfod â William Carey y cenhadwr a’r Esgob Heber yr emynydd; gweithiodd yn Ysbyty Guy’s tua 1850; yn 65 oed roedd yn un o lawer o wragedd a gynigiodd nyrsio yn y Crimea, gan fynd allan gyda’r ail fintai o nyrsys dan Mary Stanley ym mis Tachwedd 1854; yn Scutari âi heibio i’r rheolau’n aml i ateb anghenion newidiol y milwyr clwyfedig; symudodd o’i dewis yn nes at y rheng flaen yn Balaclava, lle’r oedd, yn ogystal â nyrsio, yn rhedeg ceginau’r gwersyll ac yn ymladd i sicrhau bod y cyflenwadau angenrheidiol yn cyrraedd; cydnabu Nightingale ei gwaith a’r cynnydd a wnaeth yn erbyn amodau aflan, ac wrth ymweld â Balaclava rhoddodd iddi’r clod oedd yn ddyledus; daeth adref yn 1855 yn dioddef o’r colera a dysentri ac ysgrifennodd ei hunangofiant; gosodwyd carreg goffa newydd ar ei bedd yn Abney Park ym mis Awst 2012; ers 2005 cynhelir Darlith Betsi Cadwaladr bob dwy flynedd gan Goleg Brenhinol y Nyrsys yng Nghymru.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Mae darllen y dudalen hon yn casglu ei cherdyn. Casglwch bob cerdyn yn y set. Eich holl gardiau →
Beirdd, nyrsys, meddygon, ymgyrchwyr a phencampwyr.
1/10Gwerful Mechain fl. 1460–1502AG
2/10Ann Griffiths 1776–1805BC
3/10Betsi Cadwaladr 1789–1860C
4/10Cranogwen 1839–1916FH
5/10Frances Hoggan 1843–1927MR
6/10Margaret, Arglwyddes Rhondda 1883–1958KR
7/10Kate Roberts 1891–1985EM
8/10Elaine Morgan 1920–2013BC
9/10Betty Campbell 1934–2017TG
10/10Tanni Grey-Thompson born 1969Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf