Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1789–1864

Richard Roberts

Mab y chwarelwr o Lanymynech y gyrrodd ei ddyfeisiadau’r oes ddiwydiannol: y mul nyddu hunanweithiol, a’r peiriannau a wnâi beiriannau.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1789–1864 (wedi’i gofnodi) Dyfeisiwr y mul hunanweithiol Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y mul nyddu hunanweithiol, 1825
Richard Roberts, gan Edward Villiers Rippingille
Richard Roberts, gan Edward Villiers Rippingille · Llun: Wikimedia Commons · Edward Villiers Rippingille, Parth cyhoeddus

Galwyd Richard Roberts, mab i geidwad tollborth o Lanymynech, yn beiriannydd mecanyddol pwysicaf Prydain yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Gosododd ei offer peiriant manwl, y peiriant plaenio, y turniau mawr a’r peiriant slotio, sylfeini masgynhyrchu, a newidiodd ei ful nyddu hunanweithredol a’i wŷdd pŵer haearn felinau cotwm y byd.

Ganed22 Ebrill 1789, tŷ’r tollborth, Carreg-hwfa, Llanymynech
GweithdyDeansgate, Manceinion, o 1816
Dyfeisiau mawrY peiriant plaenio (1817); y gwŷdd pŵer haearn (1822); y mul hunanweithredol (1825)
CwmniSharp, Roberts and Company, gwneuthurwyr locomotifau
Bu farw11 Mawrth 1864, Llundain; claddwyd yn Kensal Green

Bachgen y tollborth#

Ganed Richard ar 22 Ebrill 1789 yn nhŷ’r tollborth yng Ngharreg-hwfa, Llanymynech, ar ffin Sir Drefaldwyn, yr ail o saith plentyn crydd a gadwai’r tollborth a’i wraig Mary, o Feifod. Yn ddeg oed gwnaeth droell i’w fam, a gwelodd y curad yn ysgol y plwyf ei ddawn a’i meithrin. Gweithiodd yn fadwr ar y gamlas ac yn chwareli calch Llanymynech, a dysgodd dynnu llun gan Robert Baugh, syrfewr a weithiai dan Thomas Telford.

Dysgu ei grefft#

Daeth yn wneuthurwr patrymau yng ngweithfeydd haearn Swydd Stafford, yna gweithiodd yn Lerpwl a Manceinion, ac yn y diwedd cerddodd yr holl ffordd i Lundain, lle gweithiodd i’r peiriannydd mawr Henry Maudslay. Yno dysgodd gredo ei feistr: mai offer peiriant cywir, nid y llaw ar ei phen ei hun, oedd allwedd gwaith da.

Y gweithdy yn Deansgate#

Yn 1816 daeth yn ôl i Fanceinion ac ymsefydlu’n durniwr yn Deansgate, gyda’i durn i fyny’r grisiau mewn ystafell wely, yn cael ei yrru gan olwyn fawr yn y seler a droid gan ei wraig. Y flwyddyn honno gwnaeth y mesurydd nwy gwlyb dibynadwy cyntaf, ac yn 1817 durn a allai droi gwaith chwe throedfedd o hyd a pheiriant plaenio i dorri arwynebau gwastad cywir mewn haearn, gwaith a wnaed cyn hynny â llaw â morthwyl, cŷn a ffeil. Cedwir y plaeniwr metel hynaf sydd ar gael, ei un ef, yng nghasgliadau’r Amgueddfa Wyddoniaeth.

Peiriannau i’r melinau#

Yn 1822 patentodd wŷdd pŵer wedi ei wneud o haearn i gyd, mor fanwl nes y gallai redeg yn gyflym; erbyn 1825 roeddent yn cael eu gwneud bedair mil y flwyddyn. Yn 1824 dyfeisiodd ei beiriant enwocaf, y mul nyddu hunanweithredol, a batentiwyd ym mis Mawrth 1825, a nyddai gotwm heb nyddwr medrus yn llywio pob symudiad. Gwnâi ei beiriannau â thempledi a mesuryddion fel bod pob rhan yr un fath, cam cynnar tuag at fasgynhyrchu, a threuliodd ddwy flynedd yn Mulhouse yn Ffrainc yn adeiladu peiriannau i ddiwydiant cotwm Ffrainc.

Locomotifau, clociau a phontydd#

Daeth ei gwmni, Sharp, Roberts and Company, a sefydlwyd yn 1826, yn enwog am ei locomotifau rheilffordd. Crwydrai ei feddwl dros bopeth: clociau tŵr, cerbydau ager, llongau haearn, goleudai, a pheiriant dyrnu, a weithiai fel gwŷdd Jacquard, a ddyrnodd dyllau’r rhybedion ym mhlatiau haearn pont y rheilffordd dros afon Conwy. Enillodd ei gloc tŵr Alpha fedal yn yr Arddangosfa Fawr yn 1851.

Gŵr o Fanceinion#

Dyfeisiwr pur a syml oedd Roberts, ac arian yn ail beth iddo; cymerodd batent bron bob blwyddyn am wyth mlynedd ar hugain ac ni thrafferthodd i batentu llawer mwy. Roedd yn un o sylfaenwyr Sefydliad y Mecanyddion ym Manceinion, yn aelod o’i Chymdeithas Lenyddol ac Athronyddol, ac yn aelod o gyngor cyntaf y fwrdeistref pan gorfforwyd Manceinion yn 1838.

Ei etifeddiaeth#

Yn 1861 symudodd i Lundain, lle bu farw ar 11 Mawrth 1864, a’i ferch Elizabeth yn gofalu amdano, a’i gladdu yn Kensal Green. Barnodd ei fywgraffydd Richard Leslie Hills i’w offer peiriant osod sylfaen peirianneg cynhyrchu fel yr adwaenwn hi, gan arwain at rannau safonol, cyfnewidiol a masgynhyrchu; mae mecanwaith Roberts, cysylltiad sy’n rhoi symudiad mewn llinell syth, yn dal i ddwyn ei enw.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf