Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1790–1866

John Gibson

Fe’i ganed ger Conwy a daeth yn gerflunydd Prydeinig enwocaf ei ddydd, gan weithio yn Rhufain am bron i hanner can mlynedd.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1790–1866 (wedi’i gofnodi) Cerflunydd yn Rhufain Y Gymru Ddiwydiannol Celf a chynllunio
John Gibson
John Gibson · Llun: Wikimedia Commons · Margaret Sarah Carpenter, Parth cyhoeddus

Daeth John Gibson, a aned ar lan afon Conwy, yn un o gerflunwyr enwocaf ei oes, yn hoff gerflunydd y Frenhines Victoria, ac yn feistr ar farmor a weithiodd yn Rhufain am bron hanner can mlynedd. Yn ddisgybl i Canova, cerfiodd dduwiau, arwyr a gwladweinwyr, a mentrodd adfer y lliw a beintiai’r hen Roegiaid ar eu cerfluniau yn ei Tinted Venus enwog.

GanedBedyddiwyd 19 Mehefin 1790; ganed yn Nhŷ Capel Fforddlas, Glan Conwy
CartrefRhufain, o Hydref 1817
AthrawonAntonio Canova a Bertel Thorvaldsen
Gweithiau enwogThe Tinted Venus; y Frenhines Victoria; Syr Robert Peel; Phaethon Driving the Chariot of the Sun
Bu farw27 Ionawr 1866, Rhufain

O Gonwy i Lerpwl#

Ganed John yn Nhŷ Capel Fforddlas yng Nglan Conwy, lle mae plac yn nodi’r tŷ heddiw, a’i fagu yn y Gyffin ger Conwy, yn fab i William a Jane Gibson; garddwr marchnad oedd ei dad. Pan oedd yn naw cychwynnodd y teulu i ymfudo i America, ond yn Lerpwl penderfynodd ei fam nad aent ddim pellach, ac yno yr ymsefydlasant. Cyfareddwyd y bachgen gan y printiau yn ffenestri siopau’r ddinas, a’u copïo.

O bren i farmor#

Ni allai ei rieni fforddio ei brentisio i arlunydd, felly yn bedair ar ddeg aeth at gwmni o wneuthurwyr dodrefn a cherfwyr pren. Ond pan welodd waith iard farmor y brodyr Francis gwyddai ble’r oedd ei galon, ac enillodd brentisiaeth newydd yno’n weithiwr marmor. Daeth yr hanesydd William Roscoe yn noddwr cyntaf iddo, agorodd ei lyfrgell yn Allerton iddo a’i gyfeirio at y Groegiaid fel gwir batrymau cerflunydd.

I Rufain#

Pan welodd John Flaxman ei gerfwedd o Psyche Carried by the Zephyrs, rhoddodd le da iddi yn yr Academi Frenhinol ac annog y gŵr ifanc i fynd i Rufain, ysgol uchaf cerflunwaith yn y byd. Cyrhaeddodd Gibson yno ym mis Hydref 1817 a chael croeso hael gan Antonio Canova, y mwyaf o’r cerflunwyr neoglasurol efallai, a agorodd ei stiwdio iddo; astudiodd hefyd dan Thorvaldsen.

Y stiwdio yn y Via Fontanella#

Gorffennwyd ei waith cyntaf mewn marmor, y Sleeping Shepherd Boy, yn 1824, a chyn hir roedd noddwyr mawr, Dug Dyfnaint, Syr Watkin Williams Wynn a llawer mwy, yn cyrchu i’w stiwdio yn y Via Fontanella. Ei nod bob amser oedd purdeb cymeriad a harddwch ffurf. Câi ei bynciau ym mywyd strydoedd Rhufain, merch yn cusanu plentyn dros ei hysgwydd, marchoges yn cwympo yn y syrcas, a rhoi iddynt enwau’r hen chwedlau clasurol. Mae ei gerfweddau maint llawn o’r Oriau’n Arwain Meirch yr Haul a Phaethon yn Gyrru Cerbyd yr Haul ymhlith ei orau.

Y Tinted Venus#

Credai Gibson, fel yr hen Roegiaid, y dylid lliwio cerfluniau marmor. Dechreuodd gydag ymyl wedi ei pheintio ar wisg ei gerflun o’r Frenhines ac aeth ymlaen i liwio ffigurau cyfan, yn anad dim ei Tinted Venus, a achosodd drafod mawr pan ddangoswyd hi yn Arddangosfa Ryngwladol 1862 ac sydd i’w gweld heddiw yn Oriel Gelf Walker yn Lerpwl.

Cerfluniau’r mawrion#

Gwnaeth gerflun Syr Robert Peel yn Abaty Westminster, William Huskisson i Lerpwl, a’r Frenhines Victoria gyda Chyfiawnder a Thrugaredd ym Mhalas San Steffan, gan ddod adref yn 1850 a 1851 i fodelu’r Frenhines, a’i hoff gerflunydd hi ydoedd. Etholwyd ef i’r Academi Frenhinol yn 1833 a daeth yn Academydd llawn yn fuan wedyn.

Ei fywyd yn Rhufain#

Rhufain oedd ei gartref am bron hanner can mlynedd. Rhannodd ei fywyd yno â’r arlunydd o Gymro Penry Williams, bu ei frawd Benjamin yn byw gydag ef am bedair blynedd ar ddeg, a bu Mrs Sandbach o Hafodunos ger Abergele, wyres Roscoe, yn gyfaill oes iddo. Yn syml yn ei fywyd bob dydd, roedd yn ddiysgog mewn materion o egwyddor.

Ei etifeddiaeth#

Bu farw John Gibson yn Rhufain ar 27 Ionawr 1866 ac mae’n gorwedd yn y Fynwent Brotestannaidd yno. Gadawodd gynnwys ei stiwdio i’r Academi Frenhinol, lle gellir gweld ei farmorau a’i gastiau o hyd; mae pump o’i weithiau yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, ac mae’r Llyfrgell Genedlaethol yn cadw tair cyfrol o’i lythyrau a thua chant o’i ddarluniau.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf