Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1792–1863

David Griffiths

Cenhadwr o Gymro a roddodd, gyda’i gyd-Gymro David Jones, iaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar, yn 1835.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1792–1863 (wedi’i gofnodi) Cyfieithydd y Beibl Malagaseg Y Gymru Ddiwydiannol Saint a ffydd
★ Y Cymro cyntaf Gyda David Jones, rhoddodd ei hiaith ysgrifenedig a’i Beibl cyflawn cyntaf i Fadagasgar
David Griffiths
David Griffiths · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Rhoddodd David Griffiths o Wynfe a’i gyd-Gymro David Jones iaith ysgrifenedig i bobl Madagasgar. Gyda’i gilydd sefydlasant y genhadaeth Brotestannaidd gyntaf ar yr ynys, agor ysgolion ar draws y wlad, llunio gwyddor Rufeinig i’r Falagaseg, a chyfieithu’r Beibl; roedd Beibl Malagaseg 1835 ymhlith y Beiblau cyntaf i’w hargraffu mewn unrhyw iaith Affricanaidd.

Ganed20 Rhagfyr 1792, Cwmhirbryd, Gwynfe, Llangadog, Sir Gaerfyrddin
HyfforddwydNeuadd-lwyd, Wrecsam a’r Coleg Cenhadol yn Gosport
PriododdMary Griffiths, Mai 1820; wyth o blant
Ei waith mawrYr wyddor, yr ysgolion a’r Beibl Malagaseg, 1821–1835
Bu farw21 Mawrth 1863, Machynlleth; claddwyd yng Nghapel y Graig

Bachgen o Wynfe#

Ganed David ar 20 Rhagfyr 1792 yng Nghwmhirbryd a’i fagu gerllaw yng Nglanmeilwch, ger Llangadog, yn fab i William Griffith David a’i wraig Elizabeth. Ymunodd ag eglwys Annibynnol Jerusalem yng Ngwynfe yn 1810 a dechrau pregethu’n fuan, ac yn 1811 roedd eisoes yn cadw ysgol ei hun yng Nghwmaman. Astudiodd yn Neuadd-lwyd yng Ngheredigion, yn Wrecsam, ac yn y Coleg Cenhadol yn Gosport.

Y fordaith i Fadagasgar#

Ym mis Mai 1820 priododd Mary Griffiths, a dewisodd Cymdeithas Genhadol Llundain ef i ymuno â David Jones, a aethai i Fadagasgar ddwy flynedd ynghynt. Ordeiniwyd ef yng Ngwynfe ar 27 Gorffennaf 1820, ac ar 25 Hydref hwyliodd ef a Mary o Lundain, gan gyrraedd Mawrisiws ar 23 Ionawr 1821 a Madagasgar yn fuan wedyn.

Ysgolion i ynys#

Sefydlodd Griffiths a Jones y genhadaeth Brotestannaidd gyntaf ym Madagasgar. Pregethent ddwywaith bob Sul ac agor ysgolion dydd a nos, gyda Mary yn dysgu’r merched. Erbyn 1824 roedd tri chant o ddisgyblion yn ysgolion y brifddinas, Antananarivo, a deuddeg ar hugain o ysgolion eraill drwy’r wlad, ac ymwelai David â phob un ohonynt bob wythnos; hyfforddent eu disgyblion gorau i ddysgu, ac erbyn 1825 roedd llawer yn helpu gyda’r gwersi.

Ysgrifennu’r Falagaseg#

Gyda’r Brenin Radama I, cyfaill i’r cenhadon o Gymru, lluniasant wyddor mewn llythrennau Rhufeinig i’r iaith Falagaseg. Cyrhaeddodd gwasg argraffu yn 1827, a’r flwyddyn wedyn argraffwyd catecism, llyfr emynau a gwerslyfrau yn Falagaseg, a dechreuwyd ar Efengyl Luc. Dilynodd y Testament Newydd yn 1831, ac argraffwyd y Beibl cyfan yn 1835.

Ffyddlon mewn dyddiau caled#

Wedi marw Radama cafodd y genhadaeth fwy a mwy o wrthwynebiad, ac yn 1835, pan dorrodd erledigaeth allan yn erbyn y Cristnogion, bu raid i’r cenhadon adael; pregethodd David ei bregeth olaf yn y capel ar 22 Chwefror. Aeth yn ôl yn 1838 yn fasnachwr, a helpodd Gristnogion Malagasi i ddianc, ac am hynny fe’i dedfrydwyd i farwolaeth cyn i’r ddedfryd gael ei newid i ddirwy. Adroddodd eu hanes yn The Persecuted Christians of Madagascar (1841).

Y Gelli a Machynlleth#

Wedi dod adref yn 1842, daeth yn weinidog eglwys Annibynnol y Gelli Gandryll, lle ysgrifennodd Hanes Madagascar a sefydlu cynulleidfa newydd yn Kington. O tua 1850 treuliodd bum mlynedd yn diwygio’r Beibl Malagaseg cyfan, ysgrifennodd ramadeg Malagaseg, catecismau a llyfr emynau, a chyfieithodd Daith y Pererin. Yn 1858 symudodd i Fachynlleth, lle bu farw ar 21 Mawrth 1863.

Ei deulu a’i etifeddiaeth#

Cafodd David a Mary wyth o blant; priododd eu merch Margaret Jane y cenhadwr mawr Griffith John a gweithio wrth ei ochr yn Tsieina. Yr wyddor, yr ysgolion a’r Beibl a roddodd ef a David Jones i Fadagasgar yw gwaith mawr ei fywyd.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf