Robert Owen
Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert Owen
Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol
1788–1867
Y meistr haearn a redodd waith Cyfarthfa ym Merthyr Tudful, y mwyaf yn y byd bryd hynny, a gododd Gastell Cyfarthfa uwch ei ben, ac a safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr 1831.
Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

William Crawshay II, Brenin yr Haearn, a redodd waith haearn Cyfarthfa ym Merthyr Tudful am bron i ddeugain mlynedd, pan oedd yn fwyaf yn y byd, ac a gododd Gastell Cyfarthfa ar y bryn uwch ei ben. Yn ei amser ef tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol a daeth Merthyr yn brifddinas haearn y byd. Safai yng nghanol Gwrthryfel Merthyr ym Mehefin 1831, ac mae ei hanes llygad-dyst ei hun o’r dyddiau hynny ymhlith y llawnaf sydd ar gael.FfynonellauCrawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.William Crawshay (1788–1867) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Ganed 1788; o 1810 rheolwr gwaith Cyfarthfa ei dad, y mwyaf yn y byd bryd hynny, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; priododd Elizabeth Homfray yn 1808, Isabel Thompson yn 1815 ac Isabella Johnson yn 1828; cododd Gastell Cyfarthfa yn yr 1820au a Caversham Park yn 1850; aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn 1838; ymddeolodd i Caversham yn 1847; bu farw 4 Awst 1867; boddwyd ei fab hynaf William wrth groesi Hafren yn 1839; aeth Cyfarthfa i Robert Thompson Crawshay.William Crawshay II ↗Wikipedia (Saesneg)William Crawshay II (27 Mawrth 1788 – 4 Awst 1867), mab William Crawshay I, perchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ym Merthyr Tudful; daeth yn feistr haearn pan gymerodd y busnes oddi wrth ei dad, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; cymerodd ei weithwyr ran yn y protestiadau a arweiniodd at Wrthryfel Merthyr 1831; cododd Gastell Cyfarthfa, amgueddfa heddiw, yn yr 1820au; yn 1847 ymddeolodd i Caversham Park, lle bu farw ugain mlynedd wedyn; wedi tân yn 1850 ailgodwyd Caversham Park i gynllun gan Horace Jones, a gynlluniodd Tower Bridge yn ddiweddarach; parhaodd ei fab Robert Thompson Crawshay â’r busnes yn ne Cymru.
| Ganed | 27 Mawrth 1788 |
|---|---|
| Tad | William Crawshay I, masnachwr haearn yn Llundain |
| Meistr Cyfarthfa | O 1810, gyda gwaith Hirwaun |
| Castell Cyfarthfa | Codwyd 1824–25, cynllun Robert Lugar |
| Ymddeolodd | 1847, i Caversham Park |
| Bu farw | 4 Awst 1867, Caversham Park |
Dechreuodd ffortiwn y Crawshays gyda thaid William, Richard Crawshay, a aned yn Normanton ger Leeds yn 1739. Gadawodd gartref yn un ar bymtheg oed, aeth i Lundain a gweithio mewn warws yn gwerthu haearn, ac erbyn 1763 ei eiddo ef oedd y busnes. Daeth i weithfeydd haearn Merthyr drwy fwrw gynnau mawr yng Nghyfarthfa gydag Anthony Bacon, cymerodd y gwaith wedi marw Bacon yn 1786, ac roedd yn unig berchennog erbyn 1794. Daeth â’r ffwrneisi pwdlo a’r melinau rholio newydd i mewn, roedd yn un o brif hyrwyddwyr Camlas Morgannwg, a agorwyd o Ferthyr i Gaerdydd yn 1794, ac erbyn 1799 roedd yn un o’r ychydig filiwnyddion ym Mhrydain. Bu farw yn 1810 a’i gladdu yn Llandaf.FfynonellauRichard Crawshay ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn Normanton yng Ngorllewin Swydd Efrog ar 1 Hydref 1739; o un ar bymtheg oed gweithiodd mewn warws haearn bar yn Llundain a daeth yn unig berchennog arno yn 1763; erbyn yr 1770au roedd yn un o brif fasnachwyr haearn Llundain; o 1777 yn bartner i Anthony Bacon yn bwrw gynnau mawr yng Nghyfarthfa; yn 1786, wedi marw Bacon, cymerodd waith Cyfarthfa i gyd; un o ddeg miliwnydd hysbys Prydain yn 1799; bu farw 27 Mehefin 1810.Crawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.
Ganed William ar 27 Mawrth 1788, yn fab i William Crawshay I, a ofalai am dŷ gwerthu’r teulu yn George Yard yn Upper Thames Street, Llundain, ac a brynodd ei bartneriaid allan ymhen amser i ddod yn unig berchennog y gwaith. Arhosodd y tad yn Llundain, ac o 1810, yn ddwy ar hugain oed, y mab oedd gwir reolwr Cyfarthfa a gwaith Hirwaun.FfynonellauCrawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.William Crawshay (1788–1867) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Ganed 1788; o 1810 rheolwr gwaith Cyfarthfa ei dad, y mwyaf yn y byd bryd hynny, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; priododd Elizabeth Homfray yn 1808, Isabel Thompson yn 1815 ac Isabella Johnson yn 1828; cododd Gastell Cyfarthfa yn yr 1820au a Caversham Park yn 1850; aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn 1838; ymddeolodd i Caversham yn 1847; bu farw 4 Awst 1867; boddwyd ei fab hynaf William wrth groesi Hafren yn 1839; aeth Cyfarthfa i Robert Thompson Crawshay.

Dan William tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol. Gwnaed meintiau enfawr o haearn yng Nghyfarthfa a chodwyd llawer iawn o lo i fwydo’i ffwrneisi; erbyn 1819 roedd yno chwe ffwrnais chwyth, yn gwneud rhyw dair mil ar hugain o dunelli o haearn y flwyddyn. Prynodd ragor o weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, roedd ganddo lawer o gyfranddaliadau yn Rheilffordd Cwm Taf, ac yn 1838 daeth yn aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil. O’r Crawshays i gyd, ef a elwir yn gyffredin yn Frenin yr Haearn.FfynonellauCrawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.William Crawshay (1788–1867) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Ganed 1788; o 1810 rheolwr gwaith Cyfarthfa ei dad, y mwyaf yn y byd bryd hynny, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; priododd Elizabeth Homfray yn 1808, Isabel Thompson yn 1815 ac Isabella Johnson yn 1828; cododd Gastell Cyfarthfa yn yr 1820au a Caversham Park yn 1850; aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn 1838; ymddeolodd i Caversham yn 1847; bu farw 4 Awst 1867; boddwyd ei fab hynaf William wrth groesi Hafren yn 1839; aeth Cyfarthfa i Robert Thompson Crawshay.
Yn 1824 cafodd y pensaer Robert Lugar i gynllunio tŷ iddo ar lethr y bryn yr ochr draw i Daf o’r ffwrneisi. Codwyd Castell Cyfarthfa o garreg leol am ryw ddeng mil ar hugain o bunnoedd, gyda phymtheg tŵr a deuddeg ystafell a thrigain, ac fe’i gorffennwyd yn 1825. O’i ffenestri gallai Brenin yr Haearn edrych i lawr ar y gweithfeydd a dalodd amdano.FfynonellauCyfarthfa Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd yn 1824 gan Robert Lugar i William Crawshay II a’i godi am ryw £30,000 o garreg leol, gyda 15 tŵr a 72 ystafell; fe’i gorffennwyd yn 1825; fe’i gwerthwyd i’r cyngor yn 1908, daeth rhan o’r llawr isaf yn amgueddfa a’r gweddill yn ysgol o 1913; mae Parc Cyfarthfa yn Radd II* ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.

Yng ngwanwyn caled 1831 torrwyd cyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddwyd wyth deg pedwar o bwdlwyr, ac ar 2 Mehefin glowyr mwyn haearn Crawshay ei hun a arweiniodd ddiwrnod cyntaf y Gwrthryfel. Ar 3 Mehefin roedd ymhlith y meistri a’r ynadon gyda’r Uchel Siryf yn y Castle Inn, a siaradodd y meistri haearn â’r dyrfa y tu allan yn Saesneg ac yn Gymraeg, Crawshay a Josiah John Guest yn eu plith, cyn i’r milwyr danio.FfynonellauMerthyr Rising: fact file ↗SchoolHistory.co.uk (Saesneg)Y pedwar gwaith haearn mawr; tai wedi’u gwasgu at ei gilydd heb fawr o lanweithdra, colera a theiffoid; y system dryc a’r ‘siopau tommy’; y dirwasgiad o 1829; Llys y Ceisiadau a’i feilïaid; nid oedd gan Ferthyr aelod seneddol; cyfarfod mawr ar y Waun ar 30 Mai 1831, a ystyrir y cyfarfod gwleidyddol mwyaf o weithwyr a gynhaliwyd yng Nghymru; torrodd Crawshay gyflogau yng Nghyfarthfa a diswyddo 84 o bwdlwyr; cymerodd y beilïaid gist Lewis Lewis a chymerodd tyrfa yn Hirwaun hi’n ôl gan y siopwr; ar 2 Mehefin ysbeiliwyd tŷ beili; yr ynadon yn y Castle Inn gyda rhyw 70 o gwnstabliaid arbennig; darllenwyd y Ddeddf Terfysg yn Gymraeg ac yn Saesneg; ymosodwyd ar dŷ Joseph Coffin a dinistrio cofnodion y dyledion; roedd gofynion y ddirprwyaeth yn cynnwys diddymu Llys y Ceisiadau a chyflogau uwch.The Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.Lewis Lewis, Richard Lewis, David Hughes, Thomas Vaughan, David Thomas and others: the Merthyr Tydfil rioters, June 1831 ↗Calendr Newgate, o adroddiadau papurau newydd 1831, ar wefan Pascal Bonenfant (Saesneg)Hanes o’r cyfnod, wedi’i ysgrifennu o ochr y meistri: yr ynadon yn y Castle Inn; mintai o’r 93ain dan yr Uwchgapten Folkes ar 3 Mehefin; llyfrau’r llys a dodrefn Mr Coffin wedi’u llosgi yn y stryd; dirprwyaeth yn gofyn am gyflogau uwch; y meistri haearn yn annerch y dyrfa yn Saesneg ac yn Gymraeg, Mr Crawshay a Mr Guest yn eu plith; taniodd y milwyr o’r ffenestri; cafwyd tri ar ddeg yn farw yn y stryd a chludwyd eraill ymaith; clwyfwyd bron i ugain o filwyr; yn Hirwaun trochwyd dwy faner goch mewn basn o waed llo; yng nghyfarfod dydd Llun ar y Waun ger Dowlais darllenwyd y Ddeddf Terfysg ac anelodd yr Ucheldirwyr eu mysgedi, ond ni roddwyd y gair i danio; dedfrydwyd Lewis Lewis a Richard Lewis i farwolaeth ym mrawdlys haf Caerdydd.
Wedyn ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf o’r Gwrthryfel i bapur newydd y Cambrian, ac ymhlith ei bapurau cadwyd y ‘Riot Expences’, cofnod yr hyn a wariodd yr awdurdodau ar y milwyr a’r cwnstabliaid arbennig yn y dyddiau hynny. Mae papurau’r Crawshays bellach yn y Llyfrgell Genedlaethol, ac mae haneswyr wedi darllen y Gwrthryfel drwyddynt byth ers hynny.FfynhonnellThe Merthyr Riots: Settling the Account ↗Gwyn A. Williams, Cylchgrawn Llyfrgell Genedlaethol Cymru XI/2 (1959), ar GENUKI (Saesneg)Ar 2 Mehefin 1831, dan arweiniad glowyr mwyn haearn William Crawshay, ymosododd y bobl ar dai meistri haearn a beilïaid; fore trannoeth martsiodd mintai o’r 93ain Gatrawd Ucheldirol o Aberhonddu i’r Castle Inn, lle’r arhosai’r Uchel Siryf gyda’r meistri a’r ynadon; dan arweiniad Lewis Lewis cipiodd y dyrfa eu harfau; wedi ymrafael hir anafwyd tua chant, ugain yn angheuol; dan saethu cyson enciliodd yr Ucheldirwyr i Dŷ Penydarren, unig loches yr awdurdodau am wyth diwrnod; erbyn 4 Mehefin gwrthryfel arfog, rhwystrau ar y ffyrdd, baneri â thorth ar eu pen ac wedi’u lliwio’n llythrennol mewn gwaed; ar ffordd Aberhonddu ymosodasant ar drên bagiau’r 93ain a’i osgordd o ddeugain o Iwmyn Morgannwg a gyrru ymaith gant o farchfilwyr; ar ffordd Abertawe diarfogwyd Iwmyn Abertawe a’u gyrru’n ôl i Gastell-nedd; streiciau yng ngogledd Sir Fynwy a chymoedd Nedd a Thawe; ar y 6ed chwalodd 450 o filwyr y cyfarfod mawr ar y Waun uwchben Dowlais; daliwyd Lewis Lewis ar y 7fed; anfonwyd yr arweinwyr mewn gefynnau i Gaerdydd; ‘gyda’r gwrthryfel daw cynhanes y mudiad hwnnw i ben’; yr undebau llafur cyntaf ar y maes glo a’r cloi allan yn yr hydref yn Nowlais a Plymouth; cymdeithas yn erbyn y system dryc ac undebau gwleidyddol yn 1831; collwyd llawer o’r dystiolaeth gyfreithiol; ysgrifennodd Crawshay yr hanes llygad-dyst llawnaf i’r Cambrian; rholyn ‘Riot Expences’ o 125 eitem, gyda 55 o orchmynion o Dŷ Penydarren, 3 i 11 Mehefin.
Yn 1808 priododd Elizabeth Homfray, merch Francis Homfray o’r Hyde, o’r teulu gwneud haearn; cawsant dri mab, a bu hi farw yn 1813. Yn 1815 priododd Isabel Thompson, yr oedd ei hewythr William Thompson yn bartner yng ngwaith Penydarren ac yn Arglwydd Faer Llundain; cawsant ddau fab a saith merch cyn iddi farw yn 1827. Yn 1828 priododd Isabella Johnson, chwaer i bartner yng ngwaith haearn Bute yn Rhymni. Boddwyd ei fab hynaf William, a oedd i fod i gael Cyfarthfa, wrth groesi Hafren yn 1839.FfynhonnellWilliam Crawshay (1788–1867) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Ganed 1788; o 1810 rheolwr gwaith Cyfarthfa ei dad, y mwyaf yn y byd bryd hynny, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; priododd Elizabeth Homfray yn 1808, Isabel Thompson yn 1815 ac Isabella Johnson yn 1828; cododd Gastell Cyfarthfa yn yr 1820au a Caversham Park yn 1850; aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn 1838; ymddeolodd i Caversham yn 1847; bu farw 4 Awst 1867; boddwyd ei fab hynaf William wrth groesi Hafren yn 1839; aeth Cyfarthfa i Robert Thompson Crawshay.
Yn 1847 ymddeolodd Brenin yr Haearn i Caversham Park, ger Reading. Pan losgodd y tŷ yn 1850 ailgododd ef i gynllun Horace Jones, y pensaer a gynlluniodd Tower Bridge yn Llundain yn ddiweddarach. Bu farw yno ar 4 Awst 1867, yn naw a thrigain oed.FfynonellauWilliam Crawshay II ↗Wikipedia (Saesneg)William Crawshay II (27 Mawrth 1788 – 4 Awst 1867), mab William Crawshay I, perchennog Gwaith Haearn Cyfarthfa ym Merthyr Tudful; daeth yn feistr haearn pan gymerodd y busnes oddi wrth ei dad, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; cymerodd ei weithwyr ran yn y protestiadau a arweiniodd at Wrthryfel Merthyr 1831; cododd Gastell Cyfarthfa, amgueddfa heddiw, yn yr 1820au; yn 1847 ymddeolodd i Caversham Park, lle bu farw ugain mlynedd wedyn; wedi tân yn 1850 ailgodwyd Caversham Park i gynllun gan Horace Jones, a gynlluniodd Tower Bridge yn ddiweddarach; parhaodd ei fab Robert Thompson Crawshay â’r busnes yn ne Cymru.William Crawshay (1788–1867) ↗Grace’s Guide to British Industrial History (Saesneg)Ganed 1788; o 1810 rheolwr gwaith Cyfarthfa ei dad, y mwyaf yn y byd bryd hynny, ac fe’i gelwid yn ‘Frenin yr Haearn’; priododd Elizabeth Homfray yn 1808, Isabel Thompson yn 1815 ac Isabella Johnson yn 1828; cododd Gastell Cyfarthfa yn yr 1820au a Caversham Park yn 1850; aelod o Sefydliad y Peirianwyr Sifil yn 1838; ymddeolodd i Caversham yn 1847; bu farw 4 Awst 1867; boddwyd ei fab hynaf William wrth groesi Hafren yn 1839; aeth Cyfarthfa i Robert Thompson Crawshay.
Gadawodd Drefforest i’w fab Francis, Fforest y Ddena i Henry, a Chyfarthfa a’i chastell i Robert Thompson Crawshay, a aned yng Nghyfarthfa yn 1817, a gadwodd y gwaith i fynd hyd ddyfodiad dur; rhoddodd Robert a’i wraig Rose Mary ysgolion a llyfrau i bobl y dref. Yn 1908 gwerthwyd Castell Cyfarthfa i’r dref, a bellach mae’n amgueddfa ac oriel gelf Merthyr, adeilad rhestredig Gradd I, tra saif chwe ffwrnais chwyth fawr y gwaith o hyd yr ochr draw i’r afon, y rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.FfynonellauCrawshay family, of Cyfarthfa, Glamorganshire, industrialists ↗Watkin William Price, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol Cymru (Saesneg)Richard Crawshay (1739–1810), a aned ger Leeds, a gymerodd Gyfarthfa a dod yn unig berchennog yn 1794; William Crawshay I (1764–1834) a redai’r tŷ gwerthu yn Llundain; William Crawshay II (1788–1867) oedd gwir reolwr gweithfeydd Cyfarthfa a Hirwaun, prynodd weithfeydd yn Nhrefforest ac yn Fforest y Ddena, fe’i gelwid yn gyffredin yn ‘Frenin yr Haearn’, a chododd Gastell Cyfarthfa a Caversham Park; yn ei amser tyfodd y gweithfeydd yn aruthrol; aeth Cyfarthfa i’w fab Robert Thompson Crawshay.Cyfarthfa Castle ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i cynlluniwyd yn 1824 gan Robert Lugar i William Crawshay II a’i godi am ryw £30,000 o garreg leol, gyda 15 tŵr a 72 ystafell; fe’i gorffennwyd yn 1825; fe’i gwerthwyd i’r cyngor yn 1908, daeth rhan o’r llawr isaf yn amgueddfa a’r gweddill yn ysgol o 1913; mae Parc Cyfarthfa yn Radd II* ar gofrestr Cadw/ICOMOS.Merthyr Tydfil ↗Wikipedia (Saesneg)‘Prifddinas Haearn y Byd’; achoswyd Gwrthryfel 1831 gan gasglu dyledion, torri cyflogau a siopau tryc, lle na allai gweithwyr a delid mewn tocynnau neu nodiadau credyd eu gwario ond yn siopau eu cyflogwyr; ardal dlawd China; Castell Cyfarthfa, adeilad rhestredig Gradd I.Cyfarthfa Ironworks ↗Wikipedia (Saesneg)Fe’i dechreuwyd yn 1765 gan Anthony Bacon a William Brownrigg; ar brydles i Richard Crawshay o 1786; gynnau mawr i’r rhyfeloedd; ymwelodd Nelson yn 1802; erbyn 1819 chwe ffwrnais chwyth yn gwneud 23,000 tunnell; mae castell 1824 yn edrych dros y gweithfeydd ar draws yr afon; y chwe ffwrnais chwyth sydd ar ôl yw’r rhai mwyaf a mwyaf cyflawn o’u bath yn unman.

Ffynonellau a darllen pellach
Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.
Robert OwenRichard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.
Dic AberdaronGweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.
Lucy ThomasMerch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.
Mary JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf