Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1934–1992

William Mathias

Y cyfansoddwr o Hendy-gwyn ar Daf y canwyd ei anthem yn y briodas frenhinol yn 1981, ac a sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1934–1992 (wedi’i gofnodi) Cyfansoddwr anthem y briodas frenhinol Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
Bedd William Mathias wrth Eglwys Gadeiriol Llanelwy
Bedd William Mathias wrth Eglwys Gadeiriol Llanelwy · Llun: Wikimedia Commons · Tiger, CC BY-SA 2.0

Roedd William Mathias o Hendy-gwyn ar Daf yn un o gyfansoddwyr Cymreig amlycaf yr ugeinfed ganrif. Yn blentyn a ganai’r piano yn dair oed ac a gyfansoddai yn bump, ysgrifennodd symffonïau, concerti, opera a llawer o weithiau corawl, rhoddodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy i Gymru, ac ysgrifennodd yr anthem a ganwyd yn y briodas frenhinol yn 1981 o flaen cynulleidfa deledu o tua biliwn o bobl.

Ganed1 Tachwedd 1934, Hendy-gwyn ar Daf, Sir Gaerfyrddin
Bu farw29 Gorffennaf 1992, Porthaethwy
CladdwydEglwys Gadeiriol Llanelwy
Yr ŵyl a sefydloddGŵyl Gerdd Gogledd Cymru, Llanelwy, 1972

Cartref cerddorol#

Roedd ei dad, James Hughes Mathias, yn dysgu hanes yn Ysgol Ramadeg Hendy-gwyn, a’i fam Marian yn organydd a phianydd. Dechreuodd ganu’r piano yn dair oed a chyfansoddi yn bump.

O chwech oed cafodd wersi piano gyda David Lloyd Phillips o Lanfyrnach, a blynyddoedd wedyn cyflwynodd ei sonata piano gyntaf i’w hen athro.

Aberystwyth a Llundain#

Yn 1952 aeth i Aberystwyth i astudio gydag Ian Parrott, ac ysgrifennodd Gloria i gantorion madrigal y coleg. Wedi graddio enillodd ysgoloriaeth agored i’r Academi Gerdd Frenhinol yn Llundain, lle astudiodd gyfansoddi gyda Lennox Berkeley.

Daeth llwyddiant yn gynnar. Chwaraewyd ei sonata i’r clarinét yng ngŵyl Cheltenham yn 1957, a ddwy flynedd wedyn clywyd ei Berceuse i gerddorfa yn y Festival Hall yn Llundain.

Bangor#

Yn 1959 daeth yn ddarlithydd cerdd ym Mangor. Wedi blwyddyn yng Nghaeredin daeth adref i Gymru, ac o 1970 hyd 1987 bu’n Athro Cerdd ym Mangor.

Yn y 1960au canfu ei lais ei hun, gan ysgrifennu ym mron pob ffurf, i’r eglwys a’r neuadd gyngerdd fel ei gilydd. Mae ei gerddoriaeth yn adnabyddus am ei bywyd rhythmig a’i hapêl rwydd i wrandawyr, a dywedwyd iddo ddod â cherddoriaeth newydd Ewrop i Gymru heb golli ei lais Cymreig ei hun.

Ei gerddoriaeth#

Ymhlith ei weithiau corawl mwyaf adnabyddus mae St Teilo (1962), This World’s Joie (1974), Lux Aeterna (1982) a World’s Fire (1989). Yn y 1970au ysgrifennodd gyfres o ddarnau i gerddorfa a alwodd yn ‘dirluniau’r meddwl’: Laudi, Vistas, Helios a Requiescat.

Ysgrifennodd dair symffoni, tri choncerto piano, concerti i’r delyn, y clarinét, yr organ a llawer offeryn arall, ac un opera hyd llawn, The Servants, gyda geiriau gan y nofelydd Iris Murdoch.

Comisiynwyd ei anthem Let the people praise Thee, O God ar gyfer priodas Tywysog Cymru ym mis Gorffennaf 1981, a chlywyd hi ar y teledu gan gynulleidfa o efallai biliwn o bobl ledled y byd.

Llanelwy#

Yn 1972 sefydlodd Ŵyl Gerdd Gogledd Cymru yn Llanelwy, a bu’n gyfarwyddwr cerdd arni am weddill ei oes. Fe’i gwnaed yn CBE, ac yn 1990 daeth yn llywydd y Gymdeithas Gerddorion Gorfforedig.

Priododd Yvonne Collins o Aberdâr yn 1959, a chawsant ferch, Rhiannon. Bu farw ym Mhorthaethwy yn 1992, yn hanner cant a saith oed, gyda phedwaredd symffoni heb ei gorffen, ac mae’n gorwedd yn eglwys gadeiriol Llanelwy. Cedwir ei lawysgrifau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf