Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1823–1913

Alfred Russel Wallace

Fe’i ganed ger Brynbuga; darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol ar ei ben ei hun a’i gyhoeddi ar y cyd â Darwin.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1823–1913 (wedi’i gofnodi) Darganfyddwr dethol naturiol Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Darganfu esblygiad drwy ddethol naturiol, ochr yn ochr â Darwin, 1858
Ffotograff o Alfred Russel Wallace yn eistedd, yn ei flynyddoedd olaf
Ffotograff o Alfred Russel Wallace yn eistedd, yn ei flynyddoedd olaf · Llun: London Stereoscopic and Photographic Company (active 1855-1922), Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Ganed Alfred Russel Wallace yn Llanbadog, ger Brynbuga, a dysgodd garu byd natur ym mryniau a chymoedd Cymru. Yng nghoedwigoedd Ynysfor Malay daeth o hyd, ar ei ben ei hun, i ddamcaniaeth esblygiad drwy ddethol naturiol, a darllenwyd ei bapur ochr yn ochr â phapur Charles Darwin yn Llundain yn 1858. Fe’i galwyd yn dad bioddaearyddiaeth, ac mae’r llinell sy’n rhannu anifeiliaid Asia oddi wrth rai Awstralia yn dal i ddwyn ei enw.

Ganed8 Ionawr 1823, Llanbadog, ger Brynbuga
Blynyddoedd yng NghymruTirfesurydd yn Sir Faesyfed ac yng Nghastell-nedd, 1839–1848
TeithiauYr Amason, 1848–1852; Ynysfor Malay, 1854–1862
Yn enwog amEsblygiad drwy ddethol naturiol; Llinell Wallace
AnrhydeddauCymrawd y Gymdeithas Frenhinol, 1893; yr Urdd Teilyngdod, 1910
Bu farw7 Tachwedd 1913, Broadstone, Dorset

Tirfesurydd ym mryniau Cymru#

Ganed Wallace ar 8 Ionawr 1823 yn Kensington Cottage, Brynbuga. Yn ŵr ifanc aeth i weithio gyda’i frawd hŷn William, tirfesurydd, ac erbyn 1839 roedd y ddau’n mapio cefn gwlad Sir Faesyfed o gwmpas Rhaeadr. Yn 1841 symudasant i Gastell-nedd ym Morgannwg.

Yn y blynyddoedd hyn dechreuodd ddysgu Cymraeg. Âi i oedfaon yn y capeli a lletyai gyda theuluoedd Cymraeg, yn eu plith y teulu ym Mryn Coch ger Castell-nedd. Ar un o’i luniau ysgrifennodd yn Gymraeg: ‘Merch Gymraeg yn cario dwfr’.

Castell-nedd, lle ganed y naturiaethwr#

Yng Nghastell-nedd y gafaelodd ei gariad at fyd natur. Astudiodd fotaneg, daeth yn gyd-guradur amgueddfa’r dref a darlithiodd ar wyddoniaeth yn Sefydliad newydd y Gweithwyr, adeilad a gynlluniwyd ganddo ef a’i frawd John. Yn 1847 cyhoeddodd ei nodyn gwyddonol cyntaf, am chwilen brin a gafodd yn rhan uchaf cwm Nedd.

Yr Amason ac ynysoedd y dwyrain#

Yn 1848 hwyliodd i Brasil gyda’i gyfaill Henry Walter Bates, a threuliodd bedair blynedd ar yr Amason a’r Rio Negro. O 1854 hyd 1862 teithiodd drwy Ynysfor Malay, yn casglu ac yn astudio anifeiliaid ynys ar ôl ynys.

Yno y gweithiodd allan ddamcaniaeth esblygiad drwy ddethol naturiol, yn annibynnol ar Charles Darwin. Anfonodd ei ysgrif at Darwin, ac ar 1 Gorffennaf 1858 darllenwyd y ddau bapur gyda’i gilydd yn y Gymdeithas Linneaidd yn Llundain.

Tad bioddaearyddiaeth#

Ymhlith yr ynysoedd gwelodd mai anifeiliaid o fath Asia oedd yn y gorllewin, ac anifeiliaid o fath Awstralia yn y dwyrain. Gelwir y llinell a dynnodd rhyngddynt yn Llinell Wallace hyd heddiw. Enillodd ei lyfrau The Geographical Distribution of Animals (1876) ac Island Life (1880) yr enw ‘tad bioddaearyddiaeth’ iddo.

Roedd yn awdur diflino, gyda 22 o lyfrau a thros 700 o gyhoeddiadau eraill i’w enw. Fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1893 a derbyniodd yr Urdd Teilyngdod yn 1910.

Cyfaill i Gymru hyd y diwedd#

Yn ei hunangofiant My Life (1905) ysgrifennodd am rinweddau’r iaith Gymraeg a’i diwylliant, a dyfynnodd o’i gof ddarnau hir o’r Beibl Cymraeg. Cefnogai Ymreolaeth i Gymru a mynnai y dylid dysgu gwyddoniaeth drwy gyfrwng y Gymraeg.

Ychydig wythnosau cyn ei farw ysgrifennodd at y teulu ym Mryn Coch, lle bu’n lletya drigain mlynedd ynghynt, yn gofyn am ‘sucan blawd’ a ‘bara maen’, y bwydydd Cymreig a gofiai, gan obeithio y byddent yn adfer ei iechyd.

Bu farw Wallace ar 7 Tachwedd 1913 yn Broadstone yn Dorset. Galarodd y cylchgrawn Nature am un o fiolegwyr mwyaf nodedig y ganrif.

Ar y llinell amser

  1. Detholiad naturiol

    Darllenir damcaniaeth esblygiad drwy ddetholiad naturiol Alfred Russel Wallace, a aned ym Mrynbuga, yn Llundain ochr yn ochr â damcaniaeth Darwin. Daeth iddi ar ei ben ei hun, ar ynys bell yn y Moluccas.

    Detholiad naturiol

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf