Hanes Cymru / Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid

c. 1512–1558

Robert Recorde

Meddyg a mathemategydd o Ddinbych-y-pysgod a ddyfeisiodd yr hafalnod ac a ddysgodd rifyddeg i’r byd Saesneg.

Llun: Porthdy Mawr Castell Rhaglan · Bob McCaffrey, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
c. 1512–1558 (wedi’i gofnodi) Y gŵr a wnaeth yr hafalnod Cymru’r Tuduriaid a’r Stiwartiaid Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Dyfeisiodd yr hafalnod, 1557
Llun o lechen goffa Robert Recorde, gyda’i bortread cerfiedig, yn Eglwys y Santes Fair, Dinbych-y-pysgod
Llun o lechen goffa Robert Recorde, gyda’i bortread cerfiedig, yn Eglwys y Santes Fair, Dinbych-y-pysgod · Llun: Wellcome Collection, CC BY 4.0, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod a roddodd yr hafalnod i’r byd. Yn feddyg ac yn un o athrawon mawr ei oes, ysgrifennodd y llyfrau cyntaf ar rifyddeg, geometreg ac algebra mewn Saesneg plaen, ac yn 1557 tynnodd ddwy linell fer gyfochrog, “am na all dim dau beth fod yn fwy hafal”. Defnyddir ei arwydd ledled y byd hyd heddiw.

GanedTua 1512, Dinbych-y-pysgod
Teulu ei famO Fachynlleth
AstudioddRhydychen a Chaergrawnt
Ei lyfr cyntafThe Grounde of Artes, 1543
Ei rodd i’r bydYr hafalnod, 1557
Bu farw1558

Mab masnachwr o Ddinbych-y-pysgod#

Ganed Robert yn Ninbych-y-pysgod tua 1512, yr ieuengaf o ddau fab Thomas Recorde, y sefydlodd ei dad fusnes masnach yn y dref. Roedd ei fam, Ros, yn ferch i Thomas ap John ap Siôn o Fachynlleth. Efallai iddo gael ei wersi cyntaf gan offeiriaid eglwys y Santes Fair yn Ninbych-y-pysgod.

Rhydychen a Chaergrawnt#

Aeth i Rydychen yn 1525, yn ddim ond tair ar ddeg oed, graddiodd yn 1530 a’i wneud yn gymrawd Coleg All Souls y flwyddyn wedyn. Trodd at feddygaeth a chafodd drwydded meddyg yn 1533, yna symudodd i Gaergrawnt, lle daeth yn ddoethur mewn meddygaeth yn 1545. Darllenai seryddiaeth, daearyddiaeth, mwynau ac astudiaeth anifeiliaid, ond yn anad dim ymgollodd mewn mathemateg.

Athro i bawb#

Yn 1543 cyhoeddodd The Grounde of Artes, llyfr rhifyddeg a ysgrifennwyd fel sgwrs gyfeillgar rhwng athro a disgybl. Arhosodd mewn print am dros 150 mlynedd, mewn mwy na deugain argraffiad. Ysgrifennwyd ei lyfr geometreg, The Pathway to Knowledge, yn 1551, yn Saesneg i ddynion ymarferol na allent ddarllen Euclid Lladin, ac arhosodd ei lyfr meddygol, The Urinal of Physick, mewn print am tua 130 mlynedd.

Meddyg, ysgolhaig a gwas y goron#

Fel meddyg yn Llundain dangosodd ddewrder a charedigrwydd mawr: dywedodd y diwygiwr Edward Underhill, yn glaf yng ngharchar Newgate, i Recorde ymweld ag ef yno mewn perygl iddo’i hun a’i drin am ddim. Gyda John Leland a Robert Talbot achubodd hen lawysgrifau Eingl-Sacsonaidd rhag mynd ar goll. Gwnaeth y goron ef yn oruchwyliwr gwaith haearn Pentyrch ger Caerdydd, yn rheolwr bathdai Llundain a Bryste, ac yn arolygwr mwyngloddiau ac arian Iwerddon. Roedd yn gyfaill i John Dee.

Llyfrau i’r fforwyr#

Ysgrifennwyd ei Castle of Knowledge, yn 1556, am sffêr y nefoedd a’r ddaear, i forwyr y cwmni a chwiliai am ffordd fôr i China tua’r gogledd-ddwyrain. Fel ei lyfrau eraill, dysgai drwy sgwrs gyfeillgar rhwng athro a disgybl.

Yr hafalnod#

Yn The Whetstone of Witte, yn 1557, y llyfr Saesneg cyntaf ar algebra, yn lle’r geiriau “is equal to”, tynnodd Recorde bâr o linellau cyfochrog, “am na all dim dau beth fod yn fwy hafal”. Yn yr un llyfr cyflwynodd yr arwyddion plws a minws i ddarllenwyr Saesneg.

bicause noe .2. thynges, can be moare equalle.

Robert Recorde, The Whetstone of Witte, 1557

Ei goffa#

Bu farw Recorde yn Llundain ym Mehefin 1558. Prin yw’r Cymry a adawodd farc mor barhaol: ysgrifennir ei ddwy linell fer bob dydd, ym mhob gwlad ac ym mhob iaith.

Ar y llinell amser

  1. Yr hafalnod

    Mae Robert Recorde o Ddinbych-y-pysgod yn dyfeisio’r hafalnod yn ei lyfr The Whetstone of Witte, ‘am na all dim dau beth fod yn fwy cyfartal’.

    Yr hafalnod

Hefyd yn yr oes hon

c. 1445–1503

Richard ap Meurig

Noddwr John Cabot (wedi’i gofnodi)

Swyddog tollau ym Mryste o dras Gymreig a helpodd i dalu am fordaith John Cabot i Ogledd America yn 1497. Mae damcaniaeth a gynigiwyd gyntaf yn 1908 yn dal mai ar ei ôl ef yr enwyd America.

Richard ap Meurig
1449–1525

Syr Rhys ap Thomas

Gwneuthurwr brenin Bosworth (wedi’i gofnodi)

Arglwydd mwyaf de-orllewin Cymru, a ddaeth â’i fyddin at Harri Tudur yn 1485 ac a urddwyd yn farchog ar faes Bosworth.

Syr Rhys ap Thomas
1457–1509

Harri Tudur

Sylfaenydd y Tuduriaid (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed yng Nghastell Penfro. Glaniodd yng Nghymru yn 1485, enillodd ym Mosworth a sefydlu llinach y Tuduriaid.

Harri Tudur
c. 1465–1526

Tudur Aled

Pencerdd olaf yr uchelwyr (wedi’i gofnodi)

Bardd Llansannan, nai a disgybl Dafydd ab Edmwnd, a ganodd i dai mawr Cymru pan oedd canu’r uchelwyr ar ei anterth.

Tudur Aled

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf