Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1831–1900

David Edward Hughes

Dyfeisiwr o deulu o Gorwen a adeiladodd y meicroffon carbon yn 1878 ac a oedd y cyntaf i anfon a derbyn tonnau radio, yn 1879.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1831–1900 (wedi’i gofnodi) Dyfeisiwr y meicroffon Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y meicroffon carbon, 1878, a’r signalau radio cyntaf i’w hanfon a’u derbyn, 1879
David Edward Hughes
David Edward Hughes · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd David Edward Hughes, mab i deulu cerddorol o’r Bala, yn delynor, yn athro cerdd ac yn un o ddyfeiswyr mawr ei oes. Cariai ei delegraff argraffu negeseuon Ewrop, achosodd ei feicroffon yn 1878 gyffro mawr, ac yn 1879 anfonodd a daliodd donnau radio ar hyd stryd yn Llundain, flynyddoedd cyn i neb wybod bod y fath donnau’n bod.

Ganed1829–1831, Llundain neu Gorwen; teulu o’r Bala
Enwogrwydd cynnarTelynor ac athro cerddoriaeth yn Kentucky
DyfeisiadauTelegraff argraffu (1855); y meicroffon (1878)
RadioAnfon a derbyn tonnau radio yn Llundain, 1879
AnrhydeddauCymrawd y Gymdeithas Frenhinol, 1880; y Fedal Frenhinol, 1885
Bu farw22 Ionawr 1900, Llundain

Teulu cerddorol o’r Bala#

Roedd David Edward Hughes yn fab i David Hughes, gŵr o’r Bala, ac yn frawd iau i’r telynor Joseph Hughes. Symudai’r teulu o le i le, felly nid yw man ei eni’n sicr: dywed rhai Llundain, eraill Green y Ddwyryd ger Corwen. Tua 1840 ymfudodd y teulu i Virginia.

Roedd yn gerddor dawnus o’i blentyndod. Yn bedair ar bymtheg fe’i gwnaed yn athro cerddoriaeth yng Ngholeg Sant Joseff, Bardstown, Kentucky, lle bu’n fyfyriwr, a’r flwyddyn wedyn cafodd gadair gwyddoniaeth naturiol hefyd.

Y telegraff argraffu#

Yn un ar hugain dyfeisiodd delegraff argraffu tra dyfeisgar. Rhoddodd y gorau i ddysgu er mwyn ei berffeithio, ac yn 1855 roedd wedi’i orffen a’i batentu. Mabwysiadodd yr American Telegraph Company ef, ac yn 1860 prynodd llywodraeth Ffrainc ef ar gyfer ei llinellau. O fewn ychydig flynyddoedd roedd ar waith drwy Ewrop gyfan, a daeth telegraff Hughes yn safon drwy’r cyfandir.

Y meicroffon#

Ymsefydlodd yn Llundain. Yn 1878 dangosodd y byddai cyswllt llac rhwng darnau o garbon, neu hyd yn oed dair hoelen haearn wedi’u gosod ar draws ei gilydd, yn dal y seiniau gwannaf. Darllenwyd ei bapur i’r Gymdeithas Frenhinol ar 8 Mai 1878, ac achosodd ei ‘feicroffon’ gyffro mawr.

Adeiladai ei offerynnau cain o’r pethau plaenaf, hoelion, blychau pils a chwyr selio. Dywedid amdano ei fod ‘yn meddwl â’i ddwylo’.

Radio, cyn radio#

Yn 1879, wrth weithio â gwreichion a’i feicroffon, canfu y gallai ddal signalau a anfonwyd drwy’r awyr. Gan gario’i dderbynnydd ar hyd Great Portland Street yn Llundain, daliodd hwy hyd at tua 500 llath i ffwrdd. Roedd hyn naw mlynedd cyn i Heinrich Hertz brofi bod tonnau radio’n bod, a rhyw ugain mlynedd cyn darllediadau Marconi.

Ar 20 Chwefror 1880 dangosodd ei ddarganfyddiad i wŷr blaenllaw’r Gymdeithas Frenhinol. Fisoedd wedyn, ym Mehefin 1880, fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol, ac yn 1885 enillodd ei Medal Frenhinol.

Anrhydeddau o lawer gwlad#

Prin yw’r gwyddonwyr a gafodd y fath anrhydedd. Enillodd Fedal Aur Fawr Arddangosfa Paris yn 1867 a Medal Aur Albert yn 1897, a gwnaeth Napoleon III ef yn aelod o’r Lleng Anrhydedd. Rhoddodd yr Eidal, Awstria, Rwsia, Sbaen a gwledydd eraill eu hurddau iddo hefyd.

Rhodd i’r cleifion#

Bu farw David Edward Hughes yn Llundain ar 22 Ionawr 1900 a’i gladdu yn Highgate. Gadawodd y rhan fwyaf o’i ffortiwn i bedwar ysbyty yn Llundain. Creodd y Gymdeithas Frenhinol Fedal Hughes er cof amdano, a roddir ers 1902 am ddarganfyddiad gwreiddiol yn y gwyddorau ffisegol.

Ar y llinell amser

  1. Y meicroffon

    Mae David Edward Hughes yn dangos ei feicroffon carbon, cyndad pob meicroffon ers hynny. Mae’n rhoi’r ddyfais i’r byd heb batent.

    Y meicroffon

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf