Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1829–1904

Isaac Roberts

Mab fferm o gyffiniau Dinbych a dynnodd y ffotograff cyntaf i ddangos mai troell yw nifwl Andromeda, yn 1888.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1829–1904 (wedi’i gofnodi) Ffotograffydd y galaethau Y Gymru Ddiwydiannol Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
★ Y cyntaf yn y byd Y ffotograff cyntaf i ddangos siâp troellog galaeth Andromeda, 1888
Isaac Roberts
Isaac Roberts · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Daeth Isaac Roberts, mab fferm o’r bryniau i’r gorllewin o Ddinbych, yn un o arloeswyr mawr tynnu lluniau o awyr y nos. Â’i ddwylo’i hun a’i gyfoeth ei hun adeiladodd arsyllfeydd a dysgodd ei hun i ddal yr hyn na allai’r un llygad ei weld. Ar 29 Rhagfyr 1888 datgelodd ei gamera, am y tro cyntaf, ffurf droellog Nifwl Mawr Andromeda, a wyddom heddiw sy’n alaeth gyfan.

Ganed27 Ionawr 1829, Groes Bach, ger Dinbych
GwaithAdeiladydd a pheiriannydd yn Lerpwl
Llun enwogTroell Andromeda, 29 Rhagfyr 1888
AnrhydeddauCymrawd y Gymdeithas Frenhinol, 1890; medal aur y Gymdeithas Seryddol Frenhinol, 1895
Bu farw17 Gorffennaf 1904, Crowborough, Sussex

O’r Groes i Lerpwl#

Ganed Isaac Roberts ar 27 Ionawr 1829 yn Groes Bach, ger Dinbych, yn fab i William Roberts, tyddynnwr. Pan oedd yn dal yn blentyn symudodd y teulu i Lerpwl.

Yn 1844, yn bymtheg oed, fe’i prentisiwyd gyda chwmni o adeiladwyr a pheirianwyr yn Lerpwl. Enillodd enw da am ansawdd ei waith ac astudiai yn yr ysgol nos yn ei oriau hamdden. Erbyn 1855 ef oedd rheolwr y cwmni, ac yn 1859 dechreuodd ei fusnes adeiladu ei hun, a lwyddodd yn fawr drwy ardal Lerpwl.

O’r creigiau i’r sêr#

Gwyddoniaeth oedd ei wir gariad. Dechreuodd gyda daeareg, gan ysgrifennu papurau ar ddŵr tanddaearol a dod yn Gymrawd y Gymdeithas Ddaearegol. Ar ôl 1878, pan osododd delesgop saith modfedd yn ei gartref yn Rock Ferry, Penbedw, trodd ei olygon at y sêr.

O 1883 dechreuodd dynnu lluniau o’r awyr. Archebodd delesgop adlewyrchol 20 modfedd gan gwmni Grubb ac erbyn 1885 roedd wedi codi arsyllfa iddo, gan osod ei blatiau ffotograffig yn union yn ei ffocws i ddal pob llygedyn o olau. I gadw’r camera ar ei darged drwy amlygiadau o oriau, fe’i tywysai â thelesgop arall.

Erbyn Ionawr 1886 roedd yn Llywydd Cymdeithas Seryddol Lerpwl ac wedi tynnu dros 200 o luniau o’r nefoedd, yn eu plith nifylau mawr Orïon ac Andromeda a’r Pleiades. Dangosodd ei luniau, am y tro cyntaf, y cymylau mawr o nwy disglair o gwmpas y Pleiades ac Orïon.

Troell Andromeda#

Ar 29 Rhagfyr 1888 tynnodd lun o Nifwl Mawr Andromeda â’i delesgop 20 modfedd. Datgelodd yr amlygiad hir mai troell ydoedd, rhywbeth nad oedd neb wedi’i ddisgwyl. Dangosodd lluniau fel hwn wir ffurf y nifylau a helpu i arwain, ymhen amser, at ein gwybodaeth am alaethau.

Ymddeolodd o fusnes yn 1888 i roi ei holl amser i’r awyr. Yn 1890 symudodd i Crowborough yn Sussex, lle’r oedd yr awyr yn gliriach. At ei gilydd tynnodd luniau o filoedd o sêr a nifylau, a dyfeisiodd hefyd beiriant, y Stellar Pantograver, i ysgythru safleoedd y sêr ar blatiau copr.

Anrhydeddau#

Fe’i hetholwyd yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol yn 1890, cafodd ddoethuriaeth mewn gwyddoniaeth er anrhydedd gan Goleg y Drindod, Dulyn, yn 1892, a dyfarnwyd iddo fedal aur y Gymdeithas Seryddol Frenhinol yn 1895.

Yn 1901 priododd y seryddwr Dorothea Klumpke o Arsyllfa Paris, a gyfarfu yn 1896 yn Vadsø yn Norwy, lle’r aeth y ddau i wylio diffyg ar yr haul.

Cymro hyd y diwedd#

Roedd Isaac Roberts yn falch o Gymru a defnyddiodd y Gymraeg ar hyd ei oes. Bu farw’n sydyn yn Crowborough ar 17 Gorffennaf 1904, ac yn ddiweddarach fe’i rhoddwyd i orffwys ym Mynwent Flaybrick Hill ym Mhenbedw. Gadawodd ei gyfoeth i sefydlu ysgoloriaethau ym Mhrifysgol Lerpwl ac yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru ym Mangor.

Mae ei enw’n fyw o hyd. Sefydlodd ei weddw wobr Klumpke-Roberts Cymdeithas Seryddol Ffrainc, a roddir ers 1931, mae’r crater Roberts ar y lleuad yn ei anrhydeddu, ac mae ei delesgop mawr 20 modfedd yn cael ei gadw yn yr Amgueddfa Wyddoniaeth yn Llundain.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf