Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1832–1887

Ceiriog

John Ceiriog Hughes, telynegwr mwyaf annwyl Cymru’r bedwaredd ganrif ar bymtheg, a ysgrifennodd eiriau llawer o’r caneuon y mae’r Cymry’n eu canu o hyd.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1832–1887 (wedi’i gofnodi) Bardd caneuon Cymru Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
John Ceiriog Hughes, Ceiriog
John Ceiriog Hughes, Ceiriog · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Ceiriog: o Ddyffryn Ceiriog, bro John Ceiriog Hughes

John Ceiriog Hughes, y bardd Ceiriog, oedd efallai’r mwyaf poblogaidd a hoffus o feirdd Cymru yn ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Rhoddodd eiriau Cymraeg i hen alawon y telynorion a’u troi’n ganeuon a ganai’r genedl gyfan, yn eu plith Dafydd y Garreg Wen, Ar Hyd y Nos a geiriau Cymraeg Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech. Mae ei linellau am y mynyddoedd sy’n aros yn gân o hyd am barhad Cymru.

Ganed25 Medi 1832, Pen-y-bryn, Llanarmon Dyffryn Ceiriog
Enw barddolCeiriog, o’i gwm genedigol
Buddugoliaeth fawrEisteddfod Llangollen, 1858
GwaithClerc rheilffordd ym Manceinion; gorsaf-feistr yn Llanidloes; rheolwr lein y Fan yng Nghaersŵs
Bu farw23 Ebrill 1887; claddwyd yn Llanwnnog

Bachgen o Ddyffryn Ceiriog#

Ganed Ceiriog ar 25 Medi 1832 ym Mhen-y-bryn, fferm uwchben Llanarmon Dyffryn Ceiriog, yn un o wyth o blant. Roedd ei fam Phoebe yn fydwraig a chanddi wybodaeth ddofn am lysiau iachau. Dechreuodd farddoni yn ddisgybl yn Ysgol Nant y Glôg, wedi i’w dad roi llyfr gramadeg Cymraeg iddo gydag adran ar y gynghanedd.

Cymry Manceinion#

Yn gynnar yn 1849 aeth i Fanceinion, lle daeth yn glerc yng ngorsaf nwyddau London Road. Yno daeth i gylch o lenorion Cymraeg, Creuddynfab, R. J. Derfel ac Idris Fychan, a chyda hwy ffurfiodd gymdeithas lenyddol fechan.

Lluniodd pob un o’r tri ef. Dysgodd Creuddynfab, ei ‘gyfaill a’i athro barddol’, iddo ysgrifennu telynegion syml a naturiol am serch, bywyd gwlad a chariad at wlad. Dysgodd R. J. Derfel iddo drysori iaith, traddodiadau a hanes Cymru, a dyna pryd y rhoddodd yr enw Ceiriog yn ei enw ei hun. Gan Idris Fychan, canwr gyda’r delyn, cafodd angerdd oes am gasglu’r hen alawon Cymreig.

Llangollen, 1858#

Daeth ei enwogrwydd yn Eisteddfod Llangollen 1858, pan enillodd â rhieingerdd, Myfanwy Fychan o Gastell Dinas Brân. Dilynodd ei lyfr cyntaf o gerddi, Oriau’r Hwyr, yn 1860, a daeth llawer o gasgliadau eraill wedyn.

Geiriau wedi’u priodi â’r hen alawon#

Ei nod fel bardd oedd rhoi geiriau i hen alawon Cymru, a’u troi felly’n ganeuon. Chwiliodd am hanes yr alawon a’r telynorion a’u canai, ac yn Y Bardd a’r Cerddor rhestrodd 1,195 o alawon Cymreig. Dywedodd Idris Fychan fod ganddo ddawn ryfeddol i ddal ysbryd alaw mewn geiriau.

Mae llawer o’r caneuon a genir yng Nghymru o hyd yn dwyn ei eiriau: Dafydd y Garreg Wen, Ar Hyd y Nos, Clychau Aberdyfi, Llwyn Onn, Nant y Mynydd, a geiriau Cymraeg Rhyfelgyrch Gwŷr Harlech a God Bless the Prince of Wales. Fe’u casglwyd yn The Songs of Wales Brinley Richards yn 1873.

Wedi i Lyfrau Gleision 1847 sarhau’r Cymry, ceisiai ei ganeuon ddyrchafu’r genedl a rhoi balchder iddi yn ei diwylliant ei hun. Gwnaeth i farddoniaeth Gymraeg yr hyn a wnaeth Wordsworth a Coleridge i’r Saesneg, gan ddod â geiriau syml a theimlad gwir yn ôl. Fe’i galwyd yn Robert Burns Cymru.

Alun Mabon#

Yn ei ddilyniant o gerddi Alun Mabon, hanes bugail, ceir ei linellau enwocaf, am barhad cenedl y Cymry dros y canrifoedd.

Aros mae’r mynyddau mawr, / Rhuo trostynt mae y gwynt; / Clywir eto gyda’r wawr / Gân bugeiliaid megis cynt.

Ceiriog, Alun Mabon

Adref i’r bryniau#

Yn 1865 daeth adref i Gymru yn orsaf-feistr yn Llanidloes ar Reilffyrdd y Cambrian. Wedi cyfnod yn Nhywyn, yn 1871 daeth yn arolygwr y lein newydd o Gaersŵs i fwyngloddiau plwm y Fan. Bu farw ar 23 Ebrill 1887 a’i gladdu yn Llanwnnog, ac mae cofeb iddo yn neuadd ei bentref genedigol, Llanarmon.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf