Hanes Cymru / Y Gymru Ddiwydiannol

1832–1878

Islwyn

William Thomas o Ynys-ddu yng Ngwent, bardd meddylgar mawr Cymru oes Victoria, a geisiodd ystyr bywyd yn ei gerdd hir Y Storm wedi marw’r ferch a garai.

Llun: Cwch camlas yn croesi Traphont Ddŵr Pontcysyllte Telford, ymhell uwchben dyffryn Dyfrdwy · Adrian Pingstone, Parth cyhoeddus · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1832–1878 (wedi’i gofnodi) Bardd Y Storm Y Gymru Ddiwydiannol Beirdd ac awduron
William Thomas, Islwyn
William Thomas, Islwyn · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Ystyr yr enw

Islwyn: o Fynyddislwyn, y plwyf lle ganed William Thomas

Cyfrifir William Thomas o’r Ynys-ddu, y bardd Islwyn, ymhlith beirdd Cymraeg mwyaf ei oes a llenor mwyaf yr hen Sir Fynwy. O’i alar am y ferch ifanc yr oedd am ei phriodi ysgrifennodd Y Storm, dwy gerdd hir a chwiliai ystyr bywyd, angau, natur a Duw, ac a saif ymhlith uchafbwyntiau barddoniaeth Gymraeg.

Ganed3 Ebrill 1832, Tŷ’r Agent, ger Ynys-ddu, Dyffryn Sirhywi
Enw barddolIslwyn, o Fynydd Islwyn uwchben ei gartref
GalwedigaethGweinidog gyda’r Methodistiaid Calfinaidd, ordeiniwyd 1859
Gwaith mawrY Storm, a ysgrifennwyd 1854–1856
CadeiriauY Rhyl 1870, Caergybi 1872, Caerffili 1874, Treherbert 1877
Bu farw20 Tachwedd 1878, Ynys-ddu; claddwyd yn y Babell, Cwmfelinfach

Mab Dyffryn Sirhywi#

Ganed William Thomas ar 3 Ebrill 1832 yn Nhŷ’r Agent ger Ynys-ddu, yn nyffryn Sirhywi hanner ffordd rhwng Tredegar a Chasnewydd, yr ieuengaf o naw plentyn. Roedd ei dad yn asiant mwynau i ystad Llanofer. Saif Ynys-ddu wrth droed Mynydd Islwyn, ac o’r mynydd hwnnw y cymerodd ei enw barddol. Treuliodd y rhan fwyaf o’i oes yn y dyffryn.

Roedd ei frodyr yn dirfesurwyr a pheirianwyr, a dechreuodd ddysgu eu crefft. Ond gwelodd ei frawd-yng-nghyfraith, y Parch. Daniel Jenkyns o gapel y Babell, fod defnydd pregethwr ynddo, a chanddo ef yn anad neb y cafodd William ei gariad at y Gymraeg. Fe’i hanfonwyd i ysgolion yn Nhredegar, Casnewydd a’r Bont-faen, ac i academi Dr Evan Davies yn Abertawe.

Ei athrawon barddol cyntaf oedd y beirdd lleol Gwilym Ilid ac Aneurin Fardd. Yn 1853 enillodd wobrau yng Nghefn-coed-y-cymer ac yn eisteddfod olaf Cymreigyddion y Fenni, â marwnad i Garnhuanawc.

Ann Bowen#

Yn Abertawe syrthiodd mewn cariad ag Ann Bowen, merch i groser, ac roeddent yn bwriadu priodi. Ond ar 24 Hydref 1853, wedi salwch byr, bu farw Ann yn ddisymwth. Roedd hi’n ugain oed. Lluniodd y golled ei holl fywyd a’i farddoniaeth.

Y Storm#

O’i alar daeth ei waith mwyaf, dwy bryddest hir a elwir ill dwy Y Storm, bron chwe mil o linellau yr un. Gweithiodd ar y gyntaf o 1854 hyd ddechrau 1856 ac ar yr ail yn ystod 1856. Ynddynt ymgodymodd ag angau, natur a thragwyddoldeb, a daliodd yn dynn at ffydd Gristnogol hyderus a’r gobaith o gyfarfod eto yn y nef. Fe’u cyfrir bellach ymysg uchafbwyntiau barddoniaeth Gymraeg.

Pregethwr y Babell#

Gofynnodd capel y Babell am ganiatâd iddo bregethu, a dechreuodd yn 1854. Fe’i hordeiniwyd yn 1859, ac am dros ugain mlynedd pregethai’n gyson yn y Babell, Cwmfelinfach. Yn 1864 priododd Martha Davies, ac yn 1871 cododd gartref iddynt, Y Glyn, ger y capel. Golygodd hefyd golofnau Cymraeg y Cardiff Times, y South Wales Daily News a’r Gwladgarwr.

Cadeiriau ac anrhydedd#

Enillodd y gadair yn eisteddfodau’r Rhyl yn 1870 am ei awdl Y Nos, Caergybi yn 1872 am Moses, Caerffili yn 1874 am Cartref, a Threherbert yn 1877 am Y Nefoedd.

Wedi ei farw cododd ei enw’n uwch byth. Fe’i galwyd yn fardd Cymraeg gorau’r ganrif ac yn Wordsworth Cymru, a chasglodd O. M. Edwards ei farddoniaeth yn 1897. Bu farw Islwyn yn Ynys-ddu ar 20 Tachwedd 1878 a’i gladdu yn y Babell, lle saif maen er cof amdano.

Hefyd yn yr oes hon

1771–1858

Robert Owen

Y Drenewydd (wedi’i gofnodi)

Arloeswr cydweithredu ac amodau gwell mewn ffatrïoedd, a adeiladodd gymuned ddelfrydol yn New Lanark.

Robert Owen
1780–1843

Dic Aberdaron

Yr ieithydd crwydrol (wedi’i gofnodi)

Richard Robert Jones o Aberdaron, a ddysgodd ei hun dros ddwsin o ieithoedd ac a grwydrodd Gymru gyda’i lyfrau a’i gath.

Dic Aberdaron
1781–1847

Lucy Thomas

Mam masnach glo ager Cymru (wedi’i gofnodi)

Gweddw o Ferthyr a redodd lofa Waun Wyllt yn Abercanaid ac a agorodd farchnad Llundain i lo ager Cymru.

Lucy Thomas
1784–1864

Mary Jones

Y ferch a gerddodd am Feibl (wedi’i gofnodi)

Merch gwehydd o Lanfihangel-y-Pennant a gynilodd am chwe blynedd i brynu ei Beibl Cymraeg ei hun.

Mary Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf