Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1925–1984

Richard Burton

Richard Jenkins, mab glöwr o Bontrhydyfen, a ddaeth yn un o sêr ffilm enwocaf y byd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1925–1984 (wedi’i gofnodi) Actor â’r llais euraid Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Llun cyhoeddusrwydd o Richard Burton ar gyfer y ffilm Prince of Players, 1955
Llun cyhoeddusrwydd o Richard Burton ar gyfer y ffilm Prince of Players, 1955 · Llun: 20th Century Fox, Public domain, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Daeth Richard Burton, a aned yn Richard Jenkins, mab i löwr o Bontrhydyfen, yn un o sêr ffilm mwyaf y byd, yn actor Shakespeare a alwyd yn olynydd naturiol Olivier. Yn Gymro Cymraeg ac yn falch o’i iaith, nid anghofiodd ei wlad, ac fe’i galwyd efallai yn llysgennad gorau Cymru yn yr ugeinfed ganrif.

Ganed10 Tachwedd 1925, 2 Dan-y-bont, Pontrhydyfen
TeuluY deuddegfed o dri phlentyn ar ddeg teulu glofaol Cymraeg
AthroPhilip Burton o Bort Talbot, y cymerodd ei enw
LlwyfanHarri V yn Stratford 1951; Hamlet 1953; Camelot 1960
FfilmiauBecket, The Spy Who Came in from the Cold, Where Eagles Dare, Under Milk Wood
GwobrauTony am Camelot; BAFTA 1966; Golden Globe 1978; CBE 1970
Bu farw5 Awst 1984, Genefa

Bachgen Cymraeg#

Ganed Richard Walter Jenkins yn 2 Dan-y-bont, Pontrhydyfen, ar 10 Tachwedd 1925, y deuddegfed o dri phlentyn ar ddeg Richard Walter Jenkins, glöwr, a’i wraig Edith. Cymraeg oedd iaith y teulu, a chadwodd Richard ei Gymraeg ar hyd ei oes. Cyn ei fod yn ddwy oed bu farw ei fam, ac fe’i magwyd gan ei chwaer hynaf, Cecilia, yn Nhai-bach, a ddaeth, meddai, yn fwy o fam iddo nag y gallai unrhyw fam fod.

Philip Burton#

Yn ysgol ramadeg Port Talbot daeth i sylw Philip Burton, athro Saesneg ysbrydoledig ag angerdd am ddrama. Yn 1939 enillodd Richard dystysgrif mewn eisteddfod ym Maesteg, a dysgodd grefft actio yng ngrŵp drama ieuenctid Tai-bach. Yn 1943 daeth Philip Burton yn warcheidwad iddo, a chymerodd Richard ei gyfenw.

Sylwodd Emlyn Williams arno a’i gastio yn ei ddrama The Druid’s Rest. Yn 1944 treuliodd chwe mis yn astudio yn Rhydychen cyn gwasanaethu yn yr Awyrlu.

Dolwyn a Stratford#

Ysgrifennodd Emlyn Williams ei ran gyntaf mewn ffilm iddo, yn The Last Days of Dolwyn (1949), a thra’n ffilmio cyfarfu â’r actores ifanc o Gymraes Sybil Williams, a briododd y flwyddyn honno; cawsant ddwy ferch, Kate a Jessica. Cododd ei yrfa yn Stratford yn haf 1951, pan chwaraeodd y Tywysog Hal a’r Brenin Harri V ochr yn ochr â’i gyd-Gymro Hugh Griffith.

Dilynodd ei Hamlet, ei Coriolanus a’i Othello, ac enillodd ei Shakespeare yn yr Old Vic ganmoliaeth eithriadol. Galwodd y beirniad Kenneth Tynan ef yn olynydd naturiol Olivier.

Hollywood#

Yn Hollywood enwebwyd ef am Wobr yr Academi am My Cousin Rachel, a chwe gwaith arall wedi hynny. Ar Broadway chwaraeodd y Brenin Arthur yn y sioe gerdd Camelot, gan ennill Gwobr Tony. Serennodd gydag Elizabeth Taylor yn Cleopatra, ei phriodi yn 1964, ac am y degawd nesaf hwy oedd cwpl enwocaf y byd, gan wneud un ffilm ar ddeg gyda’i gilydd.

Ymhlith ei berfformiadau mawr ar y sgrin roedd Becket, The Spy Who Came in from the Cold, Who’s Afraid of Virginia Woolf?, Where Eagles Dare, ac yn ddiweddarach Equus, a enillodd Golden Globe iddo.

Cymru yn ei lais#

Galwodd ei gartref yn y Swistir yn Le Pays de Galles, Cymru. Actiodd yn nrama Saunders Lewis Brad ar y radio yn Gymraeg ac yn Saesneg, gydag Emlyn Williams a Siân Phillips, ac yn 1971 ymddangosodd yn ffilm Under Milk Wood Dylan Thomas. Mewn cyfweliadau swynai gynulleidfaoedd â’i lais hudolus a’i straeon.

Ei gofio#

Bu farw Richard Burton yng Ngenefa ar 5 Awst 1984. I lygaid Cymreig, medd y Bywgraffiadur Cymreig, roedd yn Gymro balch a orchfygodd bob rhwystr i ddod yn un o sêr ffilm mwyaf y byd. Mae ei archif a’i ddyddiaduron ym Mhrifysgol Abertawe, mae theatr yng Ngholeg Brenhinol Cerdd a Drama Cymru yng Nghaerdydd yn dwyn ei enw, ac yn 2013 cafodd seren ar Rodfa Enwogion Hollywood.

Ar y llinell amser

  1. Under Milk Wood

    Mae’r BBC yn darlledu drama i leisiau Dylan Thomas, Under Milk Wood, gyda Richard Burton yn Llais Cyntaf.

    Under Milk Wood

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf