Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1936–2008

Philip Jones Griffiths

Ffotograffydd o Ruddlan y dangosodd ei lyfr Vietnam Inc. (1971) gost ddynol Rhyfel Fietnam i’r byd. Bu’n llywydd asiantaeth Magnum.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1936–2008 (wedi’i gofnodi) Ffotograffydd Rhyfel Fietnam Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
Philip Jones Griffiths
Philip Jones Griffiths · Llun: Wikimedia Commons · Cantikfotos, CC BY-SA 3.0

Roedd Philip Jones Griffiths o Ruddlan yn enwog drwy’r byd am ei luniau o Ryfel Fietnam. Yn brentis fferyllydd Cymraeg ei iaith a ddysgodd ei grefft â chamera wedi’i fenthyg, aeth ymlaen i ffotograffu pobl Fietnam mewn rhyfel a heddwch, a galwyd ei lyfr Vietnam Inc y gwaith gorau o ffoto-adrodd am ryfel a gyhoeddwyd erioed. Arweiniodd asiantaeth enwog Magnum, ac mae ei gasgliad cyfan bellach yn eiddo i Lyfrgell Genedlaethol Cymru.

Ganed18 Chwefror 1936, Rhuddlan
Bu farwMawrth 2008, Llundain
Llyfr enwocafVietnam Inc (1971)
ArchifLlyfrgell Genedlaethol Cymru

Rhuddlan#

Rheolai ei dad Joseph wasanaeth nwyddau’r rheilffordd yn Rhuddlan, a’i fam Catherine, a roddodd yr enw Jones iddo, oedd bydwraig yr ardal. Fe’i magwyd yn siarad Cymraeg, aeth i Ysgol Ramadeg Llanelwy, ac eisteddai yng nghapel y Tabernacl dair gwaith bob Sul.

Dechreuodd dynnu lluniau yn bedair ar ddeg. Ei lun cyntaf, ar gamera Brownie, oedd ffrind mewn cwch rhwyfo ger Caergybi. Yn un ar bymtheg ymunodd â Chlwb Camera’r Rhyl, a chyn gadael yr ysgol roedd yn ffotograffu priodasau a phobl ar eu gwyliau yng ngwersyll Golden Sands gerllaw.

Aeth yn brentis gyda Boots y fferyllydd yn y Rhyl, a adawai iddo fenthyg camerâu dros y penwythnos. Rhoddodd tyfu i fyny mewn tref Gymreig yng nghysgod castell Seisnig, medd ei gofiannydd, gydwybod gymdeithasol iddo a chydymdeimlad â’r gwan na’i gadawodd byth.

Cefais yr holl stwff tirlun hardd yna allan o’r ffordd yng Ngogledd Cymru ac roeddwn yn barod am weddill y byd.

Philip Jones Griffiths

O fferylliaeth i ffotograffiaeth#

Astudiodd fferylliaeth yn Lerpwl ac yn 1959 aeth i weithio i Boots yn Piccadilly, gan dynnu lluniau i’r papurau Sul rhwng shifftiau nos. Yn 1961 daeth yn ffotograffydd llawn amser i’r Observer.

Daeth ei lwyddiant mawr cyntaf yn Algeria yn 1962, tua diwedd ei rhyfel annibyniaeth, pan lwyddodd i fynd i mewn i un o’r gwersylloedd anghysbell lle cedwid sifiliaid a’i ffotograffu. Rhoddodd yr Observer ddwy dudalen lawn i’w luniau.

Fietnam#

Yn 1966, bellach gydag asiantaeth Magnum, aeth i Fietnam. Teithiodd y wlad a dod i barchu ei phobl, yr oedd eu ffordd yn ei atgoffa o gefn gwlad Cymru, a ffotograffodd mewn du a gwyn yr hyn a olygai’r rhyfel i deuluoedd cyffredin.

Ei nod oedd rhoi pob agwedd ar y rhyfel rhwng cloriau un llyfr. Cyhoeddwyd Vietnam Inc, gyda dros 260 o luniau, yn 1971 a chafodd groeso. Gadawodd i’r bobl yn ei luniau gadw eu hurddas yn eu dioddefaint, a daeth y llyfr yn gofnod nid yn unig o’r rhyfel ond o fywyd Fietnam ei hun.

Y gwaith gorau o ffoto-adrodd am ryfel a gyhoeddwyd erioed.

Cylchgrawn Time am Vietnam Inc

O gwmpas y byd#

Aeth ei waith ag ef i 120 o wledydd, o Ogledd Iwerddon a Chambodia i India, Texas a jynglau Papua Gini Newydd. O 1980 hyd 1985 bu’n llywydd Magnum, y cyfnod hiraf i neb ddal y swydd hyd hynny.

Aeth yn ôl i Fietnam ryw bum gwaith ar hugain wedyn. Adroddodd Agent Orange (2003) hanes y plant a aned â namau wedi’r rhyfel, a dangosodd Viet Nam at Peace y wlad yn tyfu’n genedl fodern, lewyrchus, gan gwblhau trioleg.

Ei gofio yng Nghymru#

Cyhoeddwyd ei lyfr Dark Odyssey gydag arddangosfa o hanner can mlynedd o’i waith yn Amgueddfa Cymru. Bu farw yn Llundain ym mis Mawrth 2008.

Rhoddwyd ei gasgliad cyfan i Lyfrgell Genedlaethol Cymru, a gynhaliodd yn 2015 yr arddangosfa Philip Jones Griffiths: A Welsh Focus on War and Peace.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf