Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

born 1937

Shirley Bassey

Cantores o Tiger Bay yng Nghaerdydd, sy’n adnabyddus ar draws y byd am dair cân James Bond, gan gynnwys ‘Goldfinger’.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
born 1937 (wedi’i gofnodi) Llais mawr Tiger Bay Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
Shirley Bassey yn recordio ar gyfer y teledu yn 1971
Shirley Bassey yn recordio ar gyfer y teledu yn 1971 · Llun: Rob Mieremet, CC BY-SA 3.0 nl, Wikimedia Commons · Mwy yn yr oriel

Y Fonesig Shirley Bassey o Tiger Bay yw llais Goldfinger a’r gantores gyntaf o Gymru erioed i gyrraedd rhif un. Mewn gyrfa o dros saith deg mlynedd mae wedi gwerthu dros 140 miliwn o recordiau, canu tair cân thema James Bond, a dod y fenyw gyntaf i gael albwm yn y deugain uchaf mewn saith degawd yn olynol.

Ganed8 Ionawr 1937, Stryd Bute, Tiger Bay, Caerdydd
Rhif un cyntafAs I Love You, 1959
Caneuon BondGoldfinger, Diamonds Are Forever, Moonraker
AnrhydeddauBonesig; rhyddid Caerdydd, 2019; Cydymaith Anrhydedd, 2024

Tiger Bay#

Ganed Shirley Veronica Bassey yn Stryd Bute, yn Tiger Bay Caerdydd, plentyn ieuengaf morwr o Nigeria, Henry Bassey, ac Eliza Jane Start o Swydd Efrog. Fe’i magwyd yn y Sblot, ac yn Ysgol Moorland Road sylwodd pawb ar ei llais mawr.

Gadawodd yr ysgol yn bedair ar ddeg i weithio mewn ffatri, a gyda’r nos ac ar benwythnosau canai yn nhafarnau a chlybiau Caerdydd.

Y ffordd i’r brig#

Yn 1953 arwyddodd ei chytundeb proffesiynol cyntaf, gan deithio yn y sioe Memories of Jolson. Yn 1955 gwelodd yr impresario Jack Hylton hi a’i rhoi mewn sioe yn y West End yn yr Adelphi, a chynigiodd cynhyrchydd recordiau a’i gwelodd ar y teledu gytundeb recordio iddi.

Daeth ei llwyddiant cyntaf, The Banana Boat Song, yn 1957, y flwyddyn y canodd gyntaf yn Las Vegas ac yn y London Palladium. Ym mis Ionawr 1959 aeth As I Love You i rif un ac aros yno am bedair wythnos, y rhif un cyntaf gan gantor o Gymru.

Dilynodd rhagor: As Long As He Needs Me yn 1960, ac ail rif un, Reach for the Stars a Climb Ev’ry Mountain, yn 1961. I gyd mae wedi cael saith ar hugain o ganeuon yn y deugain uchaf ym Mhrydain.

Goldfinger#

Yn 1964 canodd gân thema’r ffilm James Bond Goldfinger. Daeth yn ei hunig gân yn y deugain uchaf yn America, a rhoddwyd y gân yn Neuadd Enwogion y Grammy. Aeth ymlaen i ganu Diamonds Are Forever yn 1971 a Moonraker yn 1979, yr unig gantores i ganu mwy nag un o ganeuon swyddogol Bond.

Mae Big Spender, What Now My Love a Something ymhlith ei chaneuon enwocaf eraill. Yn 1977 enillodd y wobr Brit gyntaf erioed i’r gantores Brydeinig orau.

Llais i bob oes#

Canodd gyntaf yn y Royal Albert Hall yn 1971 ac mae wedi canu yno bum gwaith a deugain. Yn 1997 cyrhaeddodd gynulleidfa ifanc newydd gyda History Repeating, a aeth i rif un yn y siart ddawns, ac yn 2007 canodd yn Glastonbury.

Yn 2013, i nodi hanner can mlynedd o ffilmiau Bond, canodd yng ngwobrau’r Academi yn Hollywood. Gwnaeth ei halbwm yn 2020, I Owe It All To You, hi’r fenyw gyntaf i gael albwm yn y deugain uchaf ym Mhrydain mewn saith degawd yn olynol.

Yn falch o Gymru#

Yn agoriad Cwpan Rygbi’r Byd 1999 yn Stadiwm y Mileniwm yng Nghaerdydd, canodd gân y twrnamaint gyda Bryn Terfel, mewn gŵn wedi’i gwneud ym mhatrwm baner Cymru. Yn 2004 fe’i hanrhydeddwyd â gwobr Gymreig yn agoriad Canolfan Mileniwm Cymru.

Gwnaed hi’n Fonesig am wasanaeth i’r celfyddydau perfformio, ac yn 2019 rhoddodd ei dinas enedigol, Caerdydd, ei rhyddid iddi mewn seremoni yn Neuadd y Ddinas. Yn 2024 fe’i gwnaed yn Gydymaith Anrhydedd.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf