Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1921–1988

Raymond Williams

Mab gweithiwr rheilffordd o Bandy a newidiodd y ffordd y mae’r byd yn astudio diwylliant, ac a ysgrifennodd y nofel Border Country.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1921–1988 (wedi’i gofnodi) Meddyliwr y ffin Cymru’r Ugeinfed Ganrif Ysgolheigion ac athrawon
Raymond Williams
Raymond Williams · Llun: Wikimedia Commons · GwydionM, Parth cyhoeddus

Daeth Raymond Williams, mab y gweithiwr rheilffordd o’r Pandy ger y Fenni, yn awdur a beirniad o ddylanwad eang. Gosododd ei lyfrau ar ddiwylliant, cymdeithas a’r cyfryngau sylfeini maes astudio newydd sbon, a gwerthwyd tua 750,000 o gopïau ym Mhrydain yn unig.

Ganed31 Awst 1921, y Pandy, ger y Fenni
Bu farw26 Ionawr 1988
Llyfrau enwocafBorder Country; Culture and Society (1958); The Country and the City (1973)
SwyddAthro Drama cyntaf Prifysgol Caergrawnt, 1974–1983

Y Pandy#

Ganed Raymond Henry Williams yn y Pandy, ychydig i’r gogledd o Lanfihangel Crucornau, yn fab i weithiwr rheilffordd. Nid ardal Gymraeg ei hiaith oedd hi, ond roedd ganddi hunaniaeth Gymreig gref, a hoffai ei chrynhoi mewn jôc: pan ddywed rhywun i’w deulu ddod drosodd gyda’r Normaniaid, “rydym yn ateb: ‘Ydych chi’n hoffi yma?’”

Aeth i Ysgol Ramadeg y Brenin Harri’r Wythfed yn y Fenni, ac yn 1939 aeth ysgoloriaeth wladol ag ef i Goleg y Drindod, Caergrawnt, i ddarllen Saesneg.

Rhyfel a heddwch#

Yn yr Ail Ryfel Byd gwasanaethodd yn swyddog yng nghatrawd gwrth-danciau Adran Arfog y Gwarchodlu. Arweiniodd bedwar tanc yn yr ymladd yn Normandi yn 1944 ac aeth ymlaen drwy Wlad Belg a’r Iseldiroedd i’r Almaen, lle helpodd i ryddhau gwersyll crynhoi.

Yn 1951 galwyd ef yn ôl i ymladd yng Nghorea. Gwrthododd, gan gofrestru’n wrthwynebydd cydwybodol, a rhyddhaodd y tribiwnlys apêl, wedi’i argyhoeddi gan ei achos, ef o bob dyletswydd filwrol bellach.

Dysgu’r gweithwyr#

Am bymtheng mlynedd o 1946 bu’n dysgu oedolion mewn dosbarthiadau nos i Gymdeithas Addysg y Gweithwyr, gan ysgrifennu yn y boreau. O’r blynyddoedd hynny daeth ei nofel Border Country, ac yn 1958 Culture and Society, llyfr a gyrhaeddodd gynulleidfa eang iawn ac a roddodd i’r byd yr ymadrodd “strwythur teimlad”.

Caergrawnt#

Yn 1961 gwahoddodd Caergrawnt ef yn ôl yn gymrawd Coleg Iesu, ac yn 1974 daeth yn Athro Drama cyntaf y brifysgol. Ysgrifennodd The Long Revolution, The Country and the City a Television: Technology and Cultural Form, a galwodd ei ffordd o feddwl yn “faterolaeth ddiwylliannol”.

Gosododd ei waith sylfeini astudiaethau diwylliannol, ac mae ei lyfrau wedi’u cyfieithu i lawer iaith.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf