Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1932–2020

Syr John Meurig Thomas

Mab glöwr o Lanelli y gwnaeth ei waith ar gatalyddion gemeg yn lanach, ac a arweiniodd y Sefydliad Brenhinol. Enwyd mwyn ar ei ôl.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1932–2020 (wedi’i gofnodi) Cemegydd o Lanelli Cymru’r Ugeinfed Ganrif Gwyddoniaeth, meddygaeth a dyfeisio
Syr John Meurig Thomas
Syr John Meurig Thomas · Llun: Wikimedia Commons · Conrad Erb, CC BY-SA 3.0

Roedd Syr John Meurig Thomas, mab i löwr o Gwm Gwendraeth, yn un o sylfaenwyr cemeg cyflwr solet. Eisteddodd yng nghadair Davy a Faraday yn y Sefydliad Brenhinol, dyfeisiodd ffyrdd glanach a gwyrddach o wneud cemegion, ac mae mwyn, meurigite, wedi’i enwi ar ei ôl.

Ganed15 Rhagfyr 1932, Cwm Gwendraeth, Sir Gaerfyrddin
YsgolYsgol Ramadeg y Gwendraeth
CadeiriauAberystwyth 1969; Caergrawnt 1978
Y Sefydliad BrenhinolCyfarwyddwr, 1986 hyd 1991
PeterhouseMeistr, 1993 hyd 2002
AnrhydeddauCymrawd y Gymdeithas Frenhinol 1977; urddwyd yn farchog 1991
Bu farw13 Tachwedd 2020

Y Tymbl#

Ganed John Meurig Thomas ar 15 Rhagfyr 1932 a’i fagu yn Heol Bethesda yn y Tymbl, yng Nghwm Gwendraeth ger Llanelli, lle’r oedd ei dad a’i frawd yn lowyr. Aeth i Ysgol Ramadeg y Gwendraeth, ac yn ddiweddarach rhestrai lenyddiaeth Gymraeg ymhlith ei ddiddordebau.

Graddiodd yn Abertawe yn 1954 a chael ei ddoethuriaeth yng Ngholeg y Frenhines Mary yn Llundain yn 1958. Yn 1959 priododd Margaret Edwards; cawsant ddwy ferch.

Bangor ac Aberystwyth#

Yn 1958 ymunodd ag adran gemeg Bangor, ac yno y dechreuodd y gwaith a’i gwnaeth yn un o sylfaenwyr cemeg cyflwr solet, gan ddangos sut mae diffygion bychain mewn crisialau yn newid ymddygiad solidau. Roedd yn un o’r cyntaf i ddefnyddio’r microsgop electron fel offeryn cemeg.

Yn 1969 daeth yn Athro a Phennaeth Cemeg yn Aberystwyth, lle yr arloesodd ffyrdd newydd o astudio arwynebau diemwnt, clai a metelau a chychwyn peirianneg grisialau moleciwlau organig. Yn 1977 etholwyd ef yn Gymrawd y Gymdeithas Frenhinol.

Caergrawnt a’r Sefydliad Brenhinol#

Yn 1978 daeth yn Bennaeth Cemeg Ffisegol yng Nghaergrawnt. Yn 1986 olynodd Syr George Porter yn Gyfarwyddwr y Sefydliad Brenhinol yn Llundain, yn y gadair a ddaliwyd gynt gan Humphry Davy a Michael Faraday, ac yn 1987 traddododd Ddarlithoedd Nadolig y Sefydliad Brenhinol ar grisialau ar deledu’r BBC, yn y traddodiad a ddechreuodd Faraday.

Ysgrifennodd hefyd hanes gwyddoniaeth, a chyfieithwyd ei lyfr Michael Faraday and the Royal Institution (1991) i’r Siapanëeg a’r Eidaleg. Urddwyd ef yn farchog yn 1991 am wasanaeth i gemeg ac am ddod â gwyddoniaeth at y cyhoedd.

Cemeg werddach#

Ei waith mawr oedd ar gatalyddion, y sylweddau sy’n cyflymu adweithiau cemegol. Cynlluniodd gatalyddion newydd ar gyfer cemeg werdd a thechnoleg lân a daliai tua deg ar hugain o batentau. Ei ffordd un cam o wneud ethyl asetad heb doddyddion yw sail gwaith ym Mhrydain sy’n gwneud 200,000 tunnell y flwyddyn, y mwyaf o’i fath yn y byd, a dyfeisiodd brosesau tebyg ar gyfer defnydd crai neilon ac ar gyfer fitamin B3.

Meistr Peterhouse#

Wedi cyfnod yn un o swyddogion uchaf Prifysgol Cymru (Deputy Pro-Chancellor), dychwelodd i Gaergrawnt yn 1993 yn Feistr Peterhouse, coleg hynaf y brifysgol, a’r gwyddonydd cyntaf erioed yn y swydd. Ysgrifennodd dros 1,200 o bapurau gwyddonol.

Ei gofio#

Derbyniodd dair ar hugain o raddau er anrhydedd gan brifysgolion ledled y byd ac roedd yn aelod er anrhydedd o dros bymtheg o academïau tramor, ac am ei gyfraniad i geocemeg mae mwyn, meurigite, yn dwyn ei enw. Bu farw Syr John Meurig Thomas ar 13 Tachwedd 2020, yn wyth deg a saith oed.

Ffynonellau a darllen pellach

Wicipedia ↗

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf