Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1905–1987

Emlyn Williams

Y bachgen Cymraeg o Sir y Fflint a enillodd ysgoloriaeth i Rydychen, a ysgrifennodd Night Must Fall a The Corn Is Green, ac a ddaeth yn seren llwyfan a sgrin.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1905–1987 (wedi’i gofnodi) Dramodydd The Corn Is Green Cymru’r Ugeinfed Ganrif Llwyfan a sgrin
Emlyn Williams, llun gan Allan Warren
Emlyn Williams, llun gan Allan Warren · Llun: Wikimedia Commons · Allan warren, CC BY-SA 3.0

Daeth Emlyn Williams, mab y gwerthwr llysiau o Sir y Fflint a siaradai Gymraeg yn unig hyd yn wyth oed, yn ddramodydd ac actor disglair ar lwyfannau Llundain, Broadway a’r sinema. Mae ei ddrama The Corn Is Green, hanes bachgen o Gymro a’r athrawes a agorodd y byd iddo, wedi’i llwyfannu ar Broadway a’i ffilmio gyda Bette Davis, ac Emlyn Williams a roddodd i Richard Burton ei rannau cyntaf ar lwyfan ac ar sgrin.

Ganed26 Tachwedd 1905, Pen-y-ffordd, Ffynnongroyw, Sir y Fflint
YsgolYsgol Ramadeg Treffynnon
PrifysgolChrist Church, Rhydychen
Dramâu mawrNight Must Fall, 1935; The Corn Is Green, 1938
FfilmThe Last Days of Dolwyn, 1949
AnrhydeddauGradd er anrhydedd, Prifysgol Cymru 1949; CBE 1962
Bu farw25 Medi 1987, Llundain

Bachgen Cymraeg#

Ganed George Emlyn Williams ar 26 Tachwedd 1905 yn 1 Jones Terrace, Pen-y-ffordd, Ffynnongroyw, ger Mostyn yn Sir y Fflint, yr hynaf o dri mab byw Richard Williams, gwerthwr llysiau, a’i wraig Mary. Cartref dosbarth gweithiol Cymraeg ydoedd, a hyd yn wyth oed Cymraeg yn unig a siaradai Emlyn.

Miss Cooke#

Yn un ar ddeg enillodd ysgoloriaeth i’r ysgol ramadeg yn Nhreffynnon. Yno gwelodd ei athrawes Ffrangeg, Sarah Grace Cooke, ei ddoniau. Am saith mlynedd anogodd hi ef, anfonodd ef i aros yn Alpau Ffrainc i berffeithio’i Ffrangeg, ac yn ddwy ar bymtheg helpodd ef i ennill ysgoloriaeth i Christ Church, Rhydychen. Dywedodd ef y byddai, hebddi hi, yn ôl pob tebyg wedi mynd i lawr y pyllau yn ddeuddeg oed.

Rhydychen a’r llwyfan#

Yn Rhydychen astudiodd Ffrangeg ac Eidaleg ac ymunodd â Chymdeithas Ddrama’r Brifysgol, ac yn 1927 llwyfannwyd ei ddrama hir gyntaf, Full Moon, yn yr Oxford Playhouse. Yr un flwyddyn ymunodd â chwmni repertori yn Llundain a dechrau ei fywyd yn y theatr, gan gymryd yr enw Emlyn Williams.

Night Must Fall#

Erbyn 1930 roedd yn ysgrifennu dramâu fel A Murder Has Been Arranged. Yn 1935, yn ddeg ar hugain, daeth yn seren dros nos gyda’i ddrama gyffrous Night Must Fall, lle chwaraeodd y brif ran ei hun. Canmolwyd hi am archwilio meddwl ei chymeriad mewn ffordd newydd i ddramâu o’r fath.

The Corn Is Green#

Yn 1938 daeth ei ddrama fawr arall, The Corn Is Green, a dynnai ar ei blentyndod ei hun yng Nghymru. Seiliwyd Miss Moffat, yr athrawes sy’n agor y byd i fachgen dawnus o Gymro, ar Miss Cooke, a chwaraeodd Emlyn ei hun ran y bachgen yn Llundain.

Agorodd ar Broadway yn 1940 gydag Ethel Barrymore, a ffilmiwyd hi gyda Bette Davis ac yn ddiweddarach i’r teledu gyda Katharine Hepburn. Fe’i perfformir o hyd, ac yn 2022 llwyfannodd y Theatr Genedlaethol yn Llundain hi eto.

Darganfod Richard Burton#

Mewn clyweliad yng Nghaerdydd sylwodd ar ddyn ifanc o’r enw Richard Burton, ac yn 1944 ymddangosodd Burton ar lwyfan proffesiynol am y tro cyntaf yng nghomedi Emlyn The Druid’s Rest. Yn 1949 ysgrifennodd, cyfarwyddodd a serennodd Emlyn yn y ffilm The Last Days of Dolwyn, a hon oedd ffilm gyntaf Burton.

Ar y sgrin#

Roedd yn un o hoelion wyth ffilm Prydain yn y 1930au. Ysgrifennodd i Alfred Hitchcock a Carol Reed, actiodd yn Jamaica Inn Hitchcock, a thros hanner can mlynedd ymddangosodd mewn ffilmiau o The Citadel a The Stars Look Down hyd The L-Shaped Room. Ef oedd llais Lloyd George yng nghyfres fawr y BBC The Great War yn 1964.

Charles Dickens a Dylan Thomas#

Aeth ei sioeau un dyn ag ef o amgylch y byd. Gan chwarae Charles Dickens, darllenai o nofelau Dickens ar ei ben ei hun ar y llwyfan, a dywed llawer iddo greu math cwbl newydd o theatr. Dilynodd hynny â noson o waith ei gyd-Gymro Dylan Thomas, Dylan Thomas Growing Up.

Ei hanes ei hun#

Adroddodd hanes ei fywyd cynnar mewn dau lyfr, George yn 1961 ac Emlyn yn 1974. Ymhlith ei gyfeillion roedd Richard Burton, Noël Coward, John Gielgud a Sybil Thorndike.

Anrhydeddau#

Rhoddodd Prifysgol Cymru radd er anrhydedd iddo yn 1949, ac yn 1962 fe’i gwnaed yn CBE. Bu farw Emlyn Williams yn Llundain ar 25 Medi 1987, yn wyth deg un oed.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf