Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1918–2007

Syr Tasker Watkins

Milwr o Nelson a enillodd Groes Victoria yn Normandi yn 1944, ac a gododd wedyn yn un o uwch farnwyr Prydain ac yn llywydd Undeb Rygbi Cymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 6 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1918–2007 (wedi’i gofnodi) Croes Victoria a barnwr Cymru’r Ugeinfed Ganrif Arwyr gwerin
Cerflun Syr Tasker Watkins wrth Stadiwm Principality
Cerflun Syr Tasker Watkins wrth Stadiwm Principality · Llun: Wikimedia Commons · DaHuzyBru, CC BY-SA 4.0

Enillodd Syr Tasker Watkins o Nelson Groes Victoria yn Normandi yn 1944, gan achub bywydau ei ddynion, ac aeth ymlaen i fod yn un o farnwyr uchaf y wlad ac yn Llywydd Undeb Rygbi Cymru. Galwyd ef y Cymro byw mwyaf, a dywedodd am ei ddynion yn syml: ‘The boys were wonderful. They were Welsh.’

Ganed18 Tachwedd 1918, 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg
YsgolYsgol Ramadeg Pontypridd, ar ysgoloriaeth
Croes VictoriaNormandi, 16 Awst 1944, gyda’r Gatrawd Gymreig
Y gyfraithGalwyd i’r bar 1948; Cwnsler y Frenhines 1965
BarnwrY Llys Apêl 1980; Dirprwy Brif Ustus 1988 hyd 1993
RygbiLlywydd Undeb Rygbi Cymru, 1993 hyd 2004
Bu farw9 Medi 2007, Caerdydd

Bachgen o Nelson#

Ganed Tasker Watkins yn 9 Station Terrace, Nelson, ar 18 Tachwedd 1918, y pedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips. Roedd ei dad a’i daid wedi ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a syrthiodd dau o’i ewythrod ynddo gyda’r Gwarchodlu Cymreig.

Enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, ond pan oedd tua deuddeg oed bu raid i’w deulu symud i Dagenham i gael gwaith. Gwnaeth iawn am yr ysgol a gollodd mewn ysgol nos a thrwy ei ddarllen ei hun, a thyfodd ynddo gariad oes at y gair ysgrifenedig.

Milwr#

Pan ddaeth y rhyfel ymrestrodd yn filwr cyffredin ym mis Hydref 1939. Ar 17 Mai 1941 comisiynwyd ef i’r Gatrawd Gymreig, a’r un diwrnod priododd Eirwen Evans; cawsant ferch, Mair, a mab, Rhodri. Yn 1943 hyfforddai filwyr mewn maeslunio ger Llanberis.

Normandi, 16 Awst 1944#

Ym mis Gorffennaf 1944 ymunodd â’r 1af/5ed Bataliwn o’r Gatrawd Gymreig yn y 53ain Adran (Gymreig) yn Normandi. Ar 16 Awst gorchmynnwyd ei gwmni i ymosod ar draws caeau ŷd agored dan dân trwm. Fel yr unig swyddog ar ôl, rhoddodd ei hun ar flaen ei ddynion a’u harwain ymlaen, a phan wrthymosododd hanner cant o filwyr y gelyn, arweiniodd ruthr bidog a’u torrodd.

Yn y cyfnos, a’u radio wedi’i ddinistrio, ni chlywodd ei gwmni’r gorchymyn i encilio a chawsant eu hunain ar eu pen eu hunain ac wedi’u hamgylchynu. Arweiniodd y rhai a oroesodd yn ôl drwy’r caeau ŷd, rhuthrodd ar safle’r gelyn a’u heriodd, a daeth â’i ddynion adref yn ddiogel. Dywed ei ddyfyniad mai ei ‘superb gallantry and total disregard for his own safety’ a achubodd fywydau ei ddynion.

Croes Victoria#

Rhoddodd y Brenin Siôr VI Groes Victoria iddo ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945. Anaml y soniai amdani. Flynyddoedd wedyn dywedodd mai diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd, yn gwneud yr hyn oedd raid i helpu ei gyfeillion, ac o hynny ymlaen iddo geisio edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.

Roedd y bechgyn yn wych. Cymry oedden nhw.

Tasker Watkins, 1945

Y gyfraith#

Gadawodd y fyddin yn uwchgapten ac astudio’r gyfraith. Galwyd ef i’r bar yn 1948 a daeth yn Gwnsler y Frenhines yn 1965. Yn 1966 a 1967 bu’n gwnsler i dribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, ychydig filltiroedd o’i fan geni.

Daeth yn farnwr yr Uchel Lys yn 1971 ac yn farnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer yn 1975, ymunodd â’r Llys Apêl yn 1980, daeth yn Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf yn 1983, ac o 1988 hyd 1993 bu’n Ddirprwy Brif Ustus Cymru a Lloegr.

Rygbi#

Chwaraeai’n faswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg. O 1993 hyd 2004 bu’n Llywydd Undeb Rygbi Cymru, gan arwain y gêm drwy’r newid o rygbi amatur i broffesiynol, yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb. Gosododd Graham Henry, hyfforddwr Cymru, ddyfyniad ei Groes Victoria ar wal yr ystafell newid cyn gemau’r Chwe Gwlad.

Ei gofio#

Bu farw Syr Tasker Watkins yng Nghaerdydd ar 9 Medi 2007. Arddangosir ei Groes Victoria yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol, ac mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo’r llythrennau STW-VC ar eu crysau er anrhydedd iddo. Galwyd ef y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf