Syr John Edward Lloyd
Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward Lloyd
Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif
1918–2007
Milwr o Nelson a enillodd Groes Victoria yn Normandi yn 1944, ac a gododd wedyn yn un o uwch farnwyr Prydain ac yn llywydd Undeb Rygbi Cymru.
Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Enillodd Syr Tasker Watkins o Nelson Groes Victoria yn Normandi yn 1944, gan achub bywydau ei ddynion, ac aeth ymlaen i fod yn un o farnwyr uchaf y wlad ac yn Llywydd Undeb Rygbi Cymru. Galwyd ef y Cymro byw mwyaf, a dywedodd am ei ddynion yn syml: ‘The boys were wonderful. They were Welsh.’FfynonellauTasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.Watkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.
| Ganed | 18 Tachwedd 1918, 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg |
|---|---|
| Ysgol | Ysgol Ramadeg Pontypridd, ar ysgoloriaeth |
| Croes Victoria | Normandi, 16 Awst 1944, gyda’r Gatrawd Gymreig |
| Y gyfraith | Galwyd i’r bar 1948; Cwnsler y Frenhines 1965 |
| Barnwr | Y Llys Apêl 1980; Dirprwy Brif Ustus 1988 hyd 1993 |
| Rygbi | Llywydd Undeb Rygbi Cymru, 1993 hyd 2004 |
| Bu farw | 9 Medi 2007, Caerdydd |
Ganed Tasker Watkins yn 9 Station Terrace, Nelson, ar 18 Tachwedd 1918, y pedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips. Roedd ei dad a’i daid wedi ymladd yn y Rhyfel Byd Cyntaf, a syrthiodd dau o’i ewythrod ynddo gyda’r Gwarchodlu Cymreig.FfynonellauWatkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.Tasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.
Enillodd ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, ond pan oedd tua deuddeg oed bu raid i’w deulu symud i Dagenham i gael gwaith. Gwnaeth iawn am yr ysgol a gollodd mewn ysgol nos a thrwy ei ddarllen ei hun, a thyfodd ynddo gariad oes at y gair ysgrifenedig.FfynonellauWatkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.Tasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.
Pan ddaeth y rhyfel ymrestrodd yn filwr cyffredin ym mis Hydref 1939. Ar 17 Mai 1941 comisiynwyd ef i’r Gatrawd Gymreig, a’r un diwrnod priododd Eirwen Evans; cawsant ferch, Mair, a mab, Rhodri. Yn 1943 hyfforddai filwyr mewn maeslunio ger Llanberis.FfynonellauWatkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.Tasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.
Ym mis Gorffennaf 1944 ymunodd â’r 1af/5ed Bataliwn o’r Gatrawd Gymreig yn y 53ain Adran (Gymreig) yn Normandi. Ar 16 Awst gorchmynnwyd ei gwmni i ymosod ar draws caeau ŷd agored dan dân trwm. Fel yr unig swyddog ar ôl, rhoddodd ei hun ar flaen ei ddynion a’u harwain ymlaen, a phan wrthymosododd hanner cant o filwyr y gelyn, arweiniodd ruthr bidog a’u torrodd.FfynhonnellWatkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.
Yn y cyfnos, a’u radio wedi’i ddinistrio, ni chlywodd ei gwmni’r gorchymyn i encilio a chawsant eu hunain ar eu pen eu hunain ac wedi’u hamgylchynu. Arweiniodd y rhai a oroesodd yn ôl drwy’r caeau ŷd, rhuthrodd ar safle’r gelyn a’u heriodd, a daeth â’i ddynion adref yn ddiogel. Dywed ei ddyfyniad mai ei ‘superb gallantry and total disregard for his own safety’ a achubodd fywydau ei ddynion.FfynhonnellWatkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.
Rhoddodd y Brenin Siôr VI Groes Victoria iddo ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945. Anaml y soniai amdani. Flynyddoedd wedyn dywedodd mai diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd, yn gwneud yr hyn oedd raid i helpu ei gyfeillion, ac o hynny ymlaen iddo geisio edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.FfynonellauWatkins, Sir Tasker (1918 – 2007), barrister and judge ↗John Griffith Williams, Y Bywgraffiadur Cymreig, Llyfrgell Genedlaethol CymruGaned 18 Tachwedd 1918 yn 9 Station Terrace, Nelson, Morgannwg, ail fab a phedwerydd o saith plentyn Bertram Watkins, ffitiwr peiriannau, a Jane Phillips; ymladdodd ei dad a’i daid ym Myddin Kitchener, a syrthiodd dau ewythr gyda’r Gwarchodlu Cymreig yn y Rhyfel Byd Cyntaf; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg Pontypridd, lle’r oedd yn ddisgybl addawol, nes i’w rieni symud i Dagenham i gael gwaith; gwnaeth iawn am hynny mewn ysgol nos a thrwy ddarllen preifat, cariad oes at y gair ysgrifenedig a roddodd iddo feistrolaeth eithriadol ar y Saesneg; ar ddechrau’r rhyfel yn adran allforio Crookes Laboratories; ymrestrodd yn y Duke of Cornwall’s Light Infantry ar 16 Hydref 1939; comisiynwyd i’r Gatrawd Gymreig ar 17 Mai 1941, y diwrnod y priododd (Margaret) Eirwen Evans; merch, Mair, a mab, Rhodri; hyfforddwr yn yr ysgol maeslunio ger Llanberis o Awst 1943; ymunodd â’r 1af/5ed Gatrawd Gymreig, 53ain Adran (Gymreig), yn Normandi ar 25 Gorffennaf 1944; dyfyniad y London Gazette, 31 Hydref 1944, am 16 Awst 1944 ger Bafour: yr unig swyddog ar ôl, arweiniodd ei gwmni ar draws caeau ŷd dan dân trwm, rhuthrodd ddau safle, arweiniodd ruthr bidog yn erbyn hanner cant o filwyr y gelyn, ac, wedi’i dorri i ffwrdd a’i amgylchynu yn y cyfnos, tawelodd safle’r gelyn â gwn Bren a dod â gweddill ei gwmni yn ôl; ‘His superb gallantry and total disregard for his own safety … were responsible for saving the lives of his men’; Croes Victoria gan y Brenin Siôr VI ym Mhalas Buckingham ar 8 Mawrth 1945; yn enwog am beidio â sôn amdani, dywedodd ‘The boys were wonderful. They were Welsh’, ac yn 2001: diwrnod arall ym mywyd milwr ydoedd; gwnaeth yr hyn oedd raid i helpu cydweithwyr a chyfeillion, ac o hynny ymlaen ceisiodd edrych yn fwy gofalgar ar ei gyd-ddyn.Tasker Watkins ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), un o farnwyr amlycaf y Deyrnas Unedig; Llywydd Undeb Rygbi Cymru o 1993 hyd 2004, cyfnod anodd pan newidiodd y gêm o fod yn amatur i fod yn broffesiynol; ganed yn Nelson a’i addysgu yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; gwasanaethodd gydag anrhydedd yn y fyddin yn yr Ail Ryfel Byd, gan ennill Croes Victoria am ei ddewrder; bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd, ar 9 Medi 2007.
Roedd y bechgyn yn wych. Cymry oedden nhw.
Tasker Watkins, 1945
Gadawodd y fyddin yn uwchgapten ac astudio’r gyfraith. Galwyd ef i’r bar yn 1948 a daeth yn Gwnsler y Frenhines yn 1965. Yn 1966 a 1967 bu’n gwnsler i dribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, ychydig filltiroedd o’i fan geni.FfynhonnellTasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.
Daeth yn farnwr yr Uchel Lys yn 1971 ac yn farnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer yn 1975, ymunodd â’r Llys Apêl yn 1980, daeth yn Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf yn 1983, ac o 1988 hyd 1993 bu’n Ddirprwy Brif Ustus Cymru a Lloegr.FfynhonnellTasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.
Chwaraeai’n faswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg. O 1993 hyd 2004 bu’n Llywydd Undeb Rygbi Cymru, gan arwain y gêm drwy’r newid o rygbi amatur i broffesiynol, yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb. Gosododd Graham Henry, hyfforddwr Cymru, ddyfyniad ei Groes Victoria ar wal yr ystafell newid cyn gemau’r Chwe Gwlad.FfynonellauTasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.Tasker Watkins ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), un o farnwyr amlycaf y Deyrnas Unedig; Llywydd Undeb Rygbi Cymru o 1993 hyd 2004, cyfnod anodd pan newidiodd y gêm o fod yn amatur i fod yn broffesiynol; ganed yn Nelson a’i addysgu yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; gwasanaethodd gydag anrhydedd yn y fyddin yn yr Ail Ryfel Byd, gan ennill Croes Victoria am ei ddewrder; bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd, ar 9 Medi 2007.
Bu farw Syr Tasker Watkins yng Nghaerdydd ar 9 Medi 2007. Arddangosir ei Groes Victoria yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol, ac mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo’r llythrennau STW-VC ar eu crysau er anrhydedd iddo. Galwyd ef y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif.FfynonellauTasker Watkins ↗Wicipedia CymraegErthygl Gymraeg: Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), un o farnwyr amlycaf y Deyrnas Unedig; Llywydd Undeb Rygbi Cymru o 1993 hyd 2004, cyfnod anodd pan newidiodd y gêm o fod yn amatur i fod yn broffesiynol; ganed yn Nelson a’i addysgu yn Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; gwasanaethodd gydag anrhydedd yn y fyddin yn yr Ail Ryfel Byd, gan ennill Croes Victoria am ei ddewrder; bu farw yn Ysbyty Athrofaol Cymru, Caerdydd, ar 9 Medi 2007.Tasker Watkins ↗Wikipedia (Saesneg)Syr Tasker Watkins VC GBE (18 Tachwedd 1918 – 9 Medi 2007), Arglwydd Ustus Apêl a dirprwy Arglwydd Brif Ustus o Gymro; Llywydd Undeb Rygbi Cymru 1993–2004; enillodd Groes Victoria yn yr Ail Ryfel Byd; disgrifiwyd fel ‘y Cymro Byw Mwyaf’; ganed yn Nelson, Morgannwg, mab i ffitiwr peiriannau; ysgoloriaeth i Ysgol Ramadeg y Bechgyn Pontypridd; symudodd i Dagenham yn 1931, lle bu’n gapten timau criced a phêl-droed yr ysgol; gosododd hyfforddwr Cymru Graham Henry ei ddyfyniad ar wal ystafell newid Cymru cyn gemau’r Chwe Gwlad; arddangosir ei VC yn Oriel yr Arglwydd Ashcroft yn yr Amgueddfa Ryfel Ymerodrol; cododd yn uwchgapten, yna astudiodd y gyfraith; galwyd i’r bar yn y Deml Ganol 1948; CF 1965; cwnsler tribiwnlys ymchwiliad trychineb Aberfan, 1966–67, ychydig filltiroedd o’i fan geni; Cofiadur Merthyr Tudful ac Abertawe; arweinydd Cylchdaith Cymru a Chaer; barnwr yr Uchel Lys 1971; barnwr llywyddol Cylchdaith Cymru a Chaer o 1975; y Llys Apêl a’r Cyfrin Gyngor 1980; yr Uwch Farnwr Llywyddol cyntaf 1983; Dirprwy Brif Ustus 1988–93; chwaraeodd rygbi yn safle’r maswr i’r Fyddin, Caerdydd a Chrwydriaid Morgannwg; fel llywydd Undeb Rygbi Cymru goruchwyliodd y newid o rygbi amatur i broffesiynol; yr ail lywydd hiraf ei wasanaeth yn hanes yr Undeb; mae Crwydriaid Morgannwg yn gwisgo STW-VC ar eu crysau ac mae ganddynt ‘Gornel Tasker’; galwyd ef ‘y Cymro mwyaf dylanwadol ddiwedd yr ugeinfed ganrif’.
Ffynonellau a darllen pellach
Y Bywgraffiadur Cymreig ↗Oxford Dictionary of National Biography (Saesneg) ↗Wicipedia ↗
Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.
Syr John Edward LloydFe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.
Billy HughesPrif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.
David Lloyd GeorgeAthro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.
Syr John Morris-JonesYsgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf