Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1939–2000

Howard Winstone

Y bocsiwr o Ferthyr Tudful a gollodd flaenau tri bys mewn damwain mewn ffatri ac a ddaeth, er hynny, yn bencampwr y byd.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1939–2000 (wedi’i gofnodi) Pencampwr pwysau plu’r byd Cymru’r Ugeinfed Ganrif Chwaraeon
Howard Winstone yn 1966
Howard Winstone yn 1966 · Llun: Wikimedia Commons · Parth cyhoeddus

Roedd Howard Winstone o Ferthyr Tudful yn bencampwr pwysau plu’r byd. Enillodd aur y Gymanwlad dros Gymru yng Nghaerdydd, daeth yn bencampwr Prydain ac Ewrop, ac yn 1968 enillodd deitl y byd yn y Royal Albert Hall. Yn 2005 pleidleisiodd pobl Merthyr ef yn ddinesydd mwyaf y dref.

Ganed15 Ebrill 1939, Merthyr Tudful
Bu farw30 Medi 2000
TeitlauAur y Gymanwlad 1958; Prydain 1961; Ewrop 1963; pwysau plu’r byd 1968
AnrhydeddauMBE, 1968; Rhyddfreiniwr Merthyr Tudful; cerflun yn Sgwâr Santes Tudful

Bachgen o Ferthyr#

Ganed Howard Winstone ym Merthyr Tudful yn 1939. Yn ei arddegau, yn gweithio mewn ffatri deganau, collodd flaenau tri bys ar ei law dde mewn damwain, ac ailadeiladodd ei focsio o gwmpas ergyd chwith gyflym a syth yn lle hynny.

Fel amatur enillodd 83 o’i 86 gornest. Yn 1958 roedd yn bencampwr pwysau bantam yr ABA, ac yng Ngemau’r Ymerodraeth a’r Gymanwlad yng Nghaerdydd yr haf hwnnw enillodd y fedal aur dros Gymru. Y flwyddyn honno hefyd roedd yn Bersonoliaeth Chwaraeon y Flwyddyn BBC Cymru, y cyntaf o dair gwaith.

Pencampwr Prydain ac Ewrop#

Trodd yn broffesiynol yn 1959, dan reolaeth Eddie Thomas, cyn-bencampwr pwysau welter Ewrop. Enillodd ei bedair gornest ar ddeg ar hugain gyntaf yn olynol.

Ym mis Mai 1961 trechodd Terry Spinks yn Wembley i ddod yn bencampwr pwysau plu Prydain. Ym mis Gorffennaf 1963, yng Nghaerdydd, curodd yr Eidalwr Alberto Serti i ddod yn bencampwr Ewrop, ac amddiffynnodd ei deitlau ym Mhorthcawl, Wembley, Glasgow, Rhufain ac yn yr Eidal.

Pencampwr y byd#

Deirgwaith y cyfarfu â phencampwr y byd o Fecsico, Vicente Saldivar, yn Llundain, Caerdydd a Dinas Mecsico, ac yng Nghaerdydd yn 1967 dim ond hanner pwynt oedd rhyngddynt ar gardiau’r beirniaid.

Pan ymddeolodd Saldivar, ymladdodd Winstone Mitsunori Seki o Japan am deitl pwysau plu’r byd yn y Royal Albert Hall yn 1968. Enillodd pan ataliwyd yr ornest yn y nawfed rownd, ac roedd Saldivar yn y gynulleidfa i weld coroni ei hen wrthwynebydd.

Ymddeolodd yn ddiweddarach y flwyddyn honno, yn naw ar hugain oed, ac fe’i gwnaed yn MBE.

Dinesydd mwyaf Merthyr#

Parhaodd i fyw ym Merthyr wedi ymddeol ac fe’i gwnaed yn Rhyddfreiniwr y dref. Bu farw yn 2000, a’r flwyddyn wedyn dadorchuddiwyd cerflun efydd ohono gan y cerflunydd Cymreig David Petersen yn Sgwâr Santes Tudful.

Yn 2005, pan nododd Merthyr gan mlynedd yn fwrdeistref sirol, enwodd pleidlais gyhoeddus ef yn Ddinesydd Mwyaf Merthyr Tudful, o flaen Richard Trevithick, Joseph Parry a’r Arglwyddes Charlotte Guest. Adroddwyd hanes ei fywyd yn y ffilm Risen yn 2011.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf