Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

born 1942

John Cale

Cerddor Cymraeg o’r Garnant a gyd-sefydlodd y Velvet Underground yn Efrog Newydd ac a newidiodd gerddoriaeth roc.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
born 1942 (wedi’i gofnodi) Sylfaenydd y Velvet Underground Cymru’r Ugeinfed Ganrif Cerddoriaeth
John Cale
John Cale · Llun: Wikimedia Commons · Paul Hudson, CC BY 2.0

Aeth John Cale o’r Garnant, mab glöwr a fagwyd yn Gymraeg, i Efrog Newydd a sefydlu’r Velvet Underground gyda Lou Reed. Am chwe degawd mae wedi creu cerddoriaeth o bob math, o roc i’r avant-garde, a’i fersiwn piano o Hallelujah yw’r un y mae’r rhan fwyaf o gantorion diweddarach wedi ei dilyn. Yn 2009 cynrychiolodd Gymru ym Miennale Fenis gyda gwaith am yr iaith Gymraeg.

Ganed9 Mawrth 1942, y Garnant, Sir Gaerfyrddin
BandY Velvet Underground, a sefydlwyd gyda Lou Reed
Albwm enwocafParis 1919 (1973)
AnrhydeddauOriel Anfarwolion Roc a Rôl, 1996; OBE, 2010

Y Garnant#

Ganed John Davies Cale ym mhentref glofaol y Garnant, unig blentyn Will Cale, glöwr, a Margaret Davies, athrawes. Magodd ei fam ef yn Gymraeg, a dim ond yn yr ysgol gynradd y dechreuodd ddysgu Saesneg.

Roedd cerddoriaeth o’i gwmpas ym mhobman. Gwnâi ei ewythr Davey Davies a’i fodryb Mai Jones, a gyfansoddodd gerddoriaeth We’ll Keep a Welcome, y sioe radio Welsh Rarebit i BBC Cymru, a rhoddodd ewythr arall a ganai’r ffidil gychwyn iddo ar y piano a’r fiola.

Canai’r organ yn eglwys Rhydaman, a recordiodd y BBC docata a gyfansoddodd. Yn dair ar ddeg ymunodd â Cherddorfa Genedlaethol Ieuenctid Cymru yn chwaraewr fiola, ac o Ysgol Ramadeg Dyffryn Aman enillodd ysgoloriaeth i Goleg Goldsmiths yn Llundain.

Efrog Newydd#

Yn 1963, gyda chymorth y cyfansoddwr Americanaidd Aaron Copland, croesodd i America. Yn Efrog Newydd chwaraeodd gyda John Cage yn y perfformiad llawn cyntaf o Vexations Satie, a barhaodd ddeunaw awr, ac ymunodd â Theatre of Eternal Music La Monte Young.

Y Velvet Underground#

Gyda Lou Reed sefydlodd y Velvet Underground. Ar eu dau albwm cyntaf, The Velvet Underground & Nico (1967) a White Light/White Heat (1968), chwaraeodd fiola, bas ac allweddellau, gan gyd-ysgrifennu cerddoriaeth sawl cân a chanu fiola drydan.

Yn 1996 fe’i derbyniwyd i Oriel Anfarwolion Roc a Rôl yn un o’r Velvet Underground.

Ei gerddoriaeth ei hun#

Wedi 1968 aeth ei ffordd ei hun. Ystyrir Paris 1919 (1973) yn gampwaith iddo, a dilynodd Fear, Slow Dazzle a Music for a New Society. Cynhyrchodd recordiau i Patti Smith, y Stooges, Nico a llawer mwy, ac mae wedi gweithio gyda bandiau Cymreig o’r Manic Street Preachers i Super Furry Animals a Catatonia.

Yn 1989 gosododd gerddi ei gyd-Gymro Dylan Thomas i gerddoriaeth yn Words for the Dying. Daeth ei drefniant piano yn 1991 o Hallelujah Leonard Cohen yn sail i’r rhan fwyaf o’r fersiynau a ddilynodd.

Dros Gymru#

Yn 2009 cynrychiolodd Gymru ym Miennale Fenis gyda Dyddiau Du, gwaith am ei gwlwm â’r iaith Gymraeg. Y mis Tachwedd hwnnw chwaraeodd Paris 1919 yn llawn yn y Gyfnewidfa Lo yng Nghaerdydd.

Fe’i gwnaed yn OBE yn 2010 am wasanaeth i gerddoriaeth a’r celfyddydau, ac roedd yn dal i wneud albymau newydd yn ei wythdegau, gyda Mercy yn 2023 a Poptical Illusion yn 2024.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf