Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1921–2012

Eileen Beasley

Yr athrawes o Langennech a wrthododd, gyda’i gŵr Trefor, am wyth mlynedd dalu bil trethi yn Saesneg yn unig, ac a enillodd filiau Cymraeg i Gymru.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1921–2012 (wedi’i gofnodi) Mam y gweithredu uniongyrchol Cymru’r Ugeinfed Ganrif Arwyr gwerin
★ Y Cymro cyntaf Enillodd filiau trethi Cymraeg, 1960
Arwydd Cymraeg a Saesneg yn Llangennech, lle brwydrodd Eileen Beasley am fil y dreth yn Gymraeg
Arwydd Cymraeg a Saesneg yn Llangennech, lle brwydrodd Eileen Beasley am fil y dreth yn Gymraeg · Llun: Wikimedia Commons · CapG57, CC BY-SA 4.0

Gwrthododd Eileen Beasley o Langennech, athrawes, a’i gŵr Trefor, glöwr, am wyth mlynedd dalu eu treth i’r cyngor nes i’r papur ddod yn Gymraeg, ac fe enillon nhw. Fe’i cofir fel mam gweithredu uniongyrchol yng Nghymru a Rosa Parks Cymru, a helpodd ei safiad i greu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Ganed4 Ebrill 1921, yn Catherine Eileen James, o ardal Hendy-gwyn ar Daf
HyfforddiantColeg Prifysgol Caerdydd; athrawes
PriododdTrefor Beasley, 31 Gorffennaf 1951
CartrefYr Allt, Llangennech, o 1952
Y safiadGwrthod papurau treth Saesneg yn unig, 1952 hyd 1960
BuddugoliaethCytuno ar bapurau dwyieithog, 22 Medi 1960
Bu farw12 Awst 2012

Athrawes o Sir Gâr#

Un o ardal Hendy-gwyn ar Daf yn Sir Gaerfyrddin oedd Catherine Eileen James, un o dri o blant. Astudiodd yng Ngholeg Prifysgol Caerdydd a daeth yn athrawes. Drwy Blaid Cymru cyfarfu â Trefor Beasley, glöwr ym Mhwll y Morlais yn Llangennech, a phriodasant ar 31 Gorffennaf 1951. Yn 1952 prynasant dŷ yn yr Allt, Llangennech, ger Llanelli.

Iaith heb statws#

Bryd hynny nid oedd gan y Gymraeg statws swyddogol o gwbl. Ni roddai cyrff cyhoeddus ffurflenni yn Gymraeg a phrin iawn oedd arwyddion ffyrdd dwyieithog, hyd yn oed mewn ardal fel Llanelli lle siaradai’r rhan fwyaf o’r bobl Gymraeg yn iaith gyntaf.

Darn bach o bapur#

Yn fuan wedi symud i Langennech penderfynodd Eileen a Trefor na thalent y dreth ar eu tŷ nes i’r cyngor ofyn amdani yn Gymraeg. Roedd safiad mor uniongyrchol dros yr hawl i ddefnyddio’r Gymraeg gyda’r wladwriaeth yn beth newydd.

Daliasant eu tir am wyth mlynedd. Aed â hwy i’r llys un ar bymtheg o weithiau, a daeth y beilïaid i’r tŷ bedair gwaith, gan fynd â’r rhan fwyaf o’u dodrefn ar rai ymweliadau. Eto ni ildient.

Buddugoliaeth#

Ar 22 Medi 1960 pasiodd Cyngor Dosbarth Gwledig Llanelli gynnig i argraffu ei bapurau treth yn Gymraeg ac yn Saesneg. Erbyn hynny roedd Eileen ei hun yn eistedd ar y cyngor hwnnw, wedi’i hethol dros Blaid Cymru yn 1958.

Tynged yr iaith#

Yn 1962 traddododd Saunders Lewis ei ddarlith radio enwog Tynged yr Iaith. Yn ei hanterth galwodd ar ei wrandawyr i edrych ar hanes Mr a Mrs Trefor Beasley, a’u dal i fyny yn batrwm o’r hyn y dylid ei wneud. Arweiniodd y ddarlith y flwyddyn honno at sefydlu Cymdeithas yr Iaith Gymraeg.

Dengys esiampl Mr a Mrs Beasley sut y dylid mynd ati.

Saunders Lewis, Tynged yr Iaith, 1962

Mam gweithredu uniongyrchol#

Tynnodd ymgyrchoedd mawr Cymdeithas yr Iaith yn y 1960au a wedyn lawer o’u hysbrydoliaeth o safiad y Beasleys. Dywed ymgyrchwyr i’w dewrder ysbrydoli cenhedlaeth ac arwain at gerrig milltir fel arwyddion ffyrdd dwyieithog ac S4C.

Ei chofio#

Bu farw Trefor yn 1994 ac Eileen ar 12 Awst 2012; roedd ganddynt fab, Elidyr, a merch, Delyth. Yn 2006 ysgrifennodd Gerallt Lloyd Owen gywydd er anrhydedd iddi, adroddodd Angharad Tomos ei hanes yn y llyfr Darn bach o bapur, ac ym mis Ebrill 2015 dadorchuddiwyd plac glas ar gartref y teulu yn Llangennech.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf