Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1885–1970

D. J. Williams

O Rydcymerau, awdur Hen Dŷ Ffarm ac un o sylfaenwyr Plaid Cymru, a aeth i’r carchar gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine am y tân ym Mhenyberth.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1885–1970 (wedi’i gofnodi) Storïwr Rhydcymerau Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
D. J. Williams yn annerch rali Senedd i Gymru ym Machynlleth, llun gan Geoff Charles
D. J. Williams yn annerch rali Senedd i Gymru ym Machynlleth, llun gan Geoff Charles · Llun: Wikimedia Commons · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0

Roedd D. J. Williams, Cawr Rhydcymerau, yn fachgen fferm ac yn löwr a ddaeth yn un o storïwyr gorau’r iaith Gymraeg. Roedd yn un o sylfaenwyr Plaid Cymru, yn un o’r tri a roddodd yr ysgol fomio ym Mhenyberth ar dân yn 1936, ac yn awdur Hen Dŷ Ffarm, clasur o ryddiaith Gymraeg am yr hen ffermdy a phobl ei filltir sgwâr.

Ganed26 Mehefin 1885, Pen-rhiw, Llansawel, sir Gaerfyrddin
GlöwrY Rhondda, Rhydaman a Blaendulais, 1902–1906
ColegauAberystwyth; Coleg Iesu, Rhydychen
SylfaenyddPlaid Cymru, 1925
Penyberth8 Medi 1936, gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine
Bu farw4 Ionawr 1970, Rhydcymerau

Pen-rhiw ac Aber-nant#

Ganed David John Williams ar 26 Mehefin 1885 ym Mhen-rhiw, ffermdy ym mhlwyf Llansawel yng ngogledd sir Gaerfyrddin, plentyn hynaf John a Sarah Williams. Yn 1891 symudodd y teulu i fferm lai Aber-nant ger Rhydcymerau, ac aeth i ysgol y pentref nes oedd yn dair ar ddeg.

Glöwr ac ysgolhaig#

Yn ddwy ar bymtheg aeth i’r pyllau, yn gweithio’n löwr yn Ferndale yn y Rhondda, yn y Betws ger Rhydaman ac ym Mlaendulais. Yn 1906 aeth yn ôl i’r ysgol, yna hyfforddodd yn athro, ac yn 1911 aeth i Goleg y Brifysgol yn Aberystwyth. Yn 1916 enillodd ysgoloriaeth i Goleg Iesu, Rhydychen, a graddio yno yn 1918.

Abergwaun#

O 1919 bu’n dysgu yn Ysgol Ramadeg Abergwaun, Saesneg ar y dechrau ac yna Cymraeg, hyd ei ymddeoliad yn 1945. Yn 1925 priododd Siân Evans, chwaer y bardd Wil Ifan, a daeth eu cartref, y Bristol Trader yn Abergwaun, yn gyrchfan i dyrfaoedd o gyfeillion.

Un o sylfaenwyr Plaid Cymru#

Yn 1925 roedd yn un o sylfaenwyr Plaid Cymru. Ar hyd ei oes gweithiodd dros Gymru Gristnogol rydd, gan ysgrifennu cannoedd o lythyrau i’r wasg, a daeth â dau o’i arwyr, y bardd Gwyddelig A.E. a’r gwladgarwr Eidalaidd Mazzini, i sylw’r Cymry yn ei lyfrau.

Penyberth#

Ar 8 Medi 1936, gyda Saunders Lewis a Lewis Valentine, rhoddodd gytiau’r ysgol fomio ym Mhenyberth ger Pwllheli ar dân. Dedfrydwyd y tri yn yr Old Bailey i naw mis, a dreuliwyd ganddynt yn Wormwood Scrubs. Mae gan y brotest symbolaidd honno le canolog yn hanes y mudiad cenedlaethol yng Nghymru.

Storïau’r tir#

Gyda Kate Roberts rhoddodd fri ar y stori fer Gymraeg. Mae ei lyfrau Hen Wynebau (1934) a Storïau’r Tir Glas, Storïau’r Tir Coch a Storïau’r Tir Du yn darlunio cymdeithas amaethyddol ei fro enedigol, pobl glòs lle rhoddai gwerthoedd cyffredin werth i bawb.

Hen Dŷ Ffarm#

Mae ei gampwaith, Hen Dŷ Ffarm (1953), yn adrodd hanes Pen-rhiw, ennill ei thir a chreu ei gardd a’i pherllan. Cyfieithodd y bardd Waldo Williams ef i’r Saesneg fel The Old Farmhouse. Dilynodd ail lyfr o atgofion, Yn Chwech ar Hugain Oed, yn 1959.

Yn 1957 gwnaeth Prifysgol Cymru ef yn Ddoethur mewn Llên er anrhydedd, ac yn 1963 fe’i hetholwyd yn Llywydd yr Academi Gymreig.

Adref i Rydcymerau#

Nos Sul, 4 Ionawr 1970, traddododd anerchiad gwladgarol mewn cyngerdd yng nghapel Rhydcymerau, a bu farw yr un noson. Fe’i claddwyd gyda’i wraig ym mynwent y capel. Dadorchuddiwyd llechen goffa y tu allan i Aber-nant yn 1977, ac ysgrifennodd Dafydd Iwan ddwy gân amdano, ‘Y Wên na Phyla Amser’ a ‘Cân D. J.’.

Ar y llinell amser

  1. Tân yn Llŷn

    Mae Saunders Lewis, Lewis Valentine a D. J. Williams yn rhoi ysgol fomio’r Awyrlu yn Llŷn ar dân, ac yn cael eu carcharu.

    Tân yn Llŷn

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf