Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1884–1956

R. Williams Parry

Bardd Dyffryn Nantlle a enillodd y gadair yn 1910 ag Yr Haf ac a ysgrifennodd rai o gerddi mwyaf annwyl y Gymraeg, yn eu plith ei englynion i Hedd Wyn.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1884–1956 (wedi’i gofnodi) Bardd yr Haf Cymru’r Ugeinfed Ganrif Beirdd ac awduron
R. Williams Parry
R. Williams Parry · Llun: Wikimedia Commons · John Wickens, Parth cyhoeddus

Enillodd Robert Williams Parry o Dal-y-sarn y gadair ym Mae Colwyn yn 1910 ag ‘Yr Haf’, yr enwocaf a’r mwyaf edmygedig o holl awdlau eisteddfodol yr ugeinfed ganrif. Mae ei gerddi i’r llwynog, y tylluanod a chlychau’r gog, i’r Lôn Goed yn Eifionydd a’i englynion er cof am Hedd Wyn ymhlith y rhai mwyaf annwyl yn yr iaith Gymraeg.

Ganed6 Mawrth 1884, Madog View, Tal-y-sarn, Dyffryn Nantlle
CadairYr Eisteddfod Genedlaethol, Bae Colwyn, 1910, ‘Yr Haf’
DarlithyddColeg y Brifysgol, Bangor, 1922–1944
LlyfrauYr Haf a Cherddi Eraill 1924; Cerddi’r Gaeaf 1952
CefndrydT. H. Parry-Williams a Syr Thomas Parry
Bu farw4 Ionawr 1956; claddwyd yng Nghoetmor, Bethesda

Bachgen o Ddyffryn Nantlle#

Ganed Robert Williams Parry ar 6 Mawrth 1884 yn Madog View, Tal-y-sarn, yng nghwm llechi Dyffryn Nantlle, mab Robert a Jane Parry. Roedd y llenorion T. H. Parry-Williams a Syr Thomas Parry yn gefndryd cyntaf iddo.

Dysgodd y mesurau caeth gan ddau fardd o’i bentref ei hun, y chwarelwr Owen Edwards, ‘Anant’, a’r siopwr H. E. Jones, ‘Hywel Cefni’.

Athro ac ysgolhaig#

Bu’n ddisgybl-athro, astudiodd yn Aberystwyth a gorffen ei radd ym Mangor, a dysgodd Gymraeg a Saesneg ym Mrynrefail. Treuliodd rai misoedd yn Llydaw yn gweithio ar ei M.A., a ddyfarnwyd yn 1912 am astudiaeth o’r cysylltiadau rhwng y Gymraeg a’r Llydaweg, ac yn ddiweddarach bu’n dysgu yn y Barri a Chaerdydd.

Yr Haf#

Yn Eisteddfod Genedlaethol Bae Colwyn yn 1910 enillodd y gadair â’i awdl ‘Yr Haf’. Parodd gryn gyffro a denodd lawer o efelychwyr, ac fe’i galwyd yr enwocaf a’r mwyaf edmygedig o holl awdlau eisteddfodol yr ugeinfed ganrif.

Englynion i Hedd Wyn#

Yn y Rhyfel Byd Cyntaf bu yn y fyddin o 1916 hyd 1918, ac ysgrifennodd sonedau megis ‘Mae hiraeth yn y môr’ a ‘Gadael Tir’. Canodd englynion er cof am gyfeillion a gwympodd, ac yn anad dim y gyfres enwog i Hedd Wyn, y bardd ifanc a laddwyd yn Passchendaele yn 1917 ac a ddyfarnwyd y gadair wedi ei farw. Bu Williams Parry yn ddylanwad mawr arno.

Bangor#

Yn 1922 daeth yn ddarlithydd yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor, yn yr adran Gymraeg ac yn y dosbarthiadau allanol, lle dysgai Lydaweg, Cernyweg a Gramadeg Cymraeg a chynnal dosbarthiadau nos, hyd ei ymddeoliad yn 1944. O’i briodas yn 1923 â Myfanwy Davies o Rosllannerchrugog bu’n byw ym Methesda.

Bardd cefn gwlad#

Rhwng y rhyfeloedd daeth y cerddi cefn gwlad y’i cerir amdanynt: ‘Eifionydd’, am lonyddwch y Lôn Goed, ‘Tylluanod’, ‘Clychau’r Gog’, ‘Y Llwynog’, a’r gerdd ryfeddol ‘Drudwy Branwen’. Yn ddiweddarach trodd at iaith lafar bob dydd, dan ddylanwad ei gefnder T. H. Parry-Williams.

Cenedlaetholwr#

Roedd yn genedlaetholwr o argyhoeddiad, ac am gyfnod yn gadeirydd cangen sir Gaernarfon Plaid Cymru. Symbylodd llosgi’r ysgol fomio yn Llŷn yn 1936, a’r driniaeth a gafodd Saunders Lewis wedyn, ef i ysgrifennu math newydd o soned, yn llym ei dychan.

Dau lyfr#

Casglwyd ei gerddi mewn dau lyfr, Yr Haf a Cherddi Eraill yn 1924 a Cherddi’r Gaeaf yn 1952. Roedd yn feirniad doeth a chymwynasgar yn yr Eisteddfod Genedlaethol, ac yn un o ryddieithwyr gorau ei ddydd.

Bu farw ar 4 Ionawr 1956 a’i gladdu gyda’i wraig Myfanwy ym mynwent Coetmor, Bethesda.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf