Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1878–1961

Augustus John

Peintiwr a aned yn Ninbych-y-pysgod, peintiwr portreadau enwocaf ei oes, a brawd Gwen John.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 5 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1878–1961 (wedi’i gofnodi) Peintiwr Dinbych-y-pysgod Cymru’r Ugeinfed Ganrif Celf a chynllunio
Augustus John
Augustus John · Llun: Wikimedia Commons · George Charles Beresford, Parth cyhoeddus

Cyfarchwyd Augustus John o Ddinbych-y-pysgod yn y Slade fel lluniadydd mwyaf dawnus ei genhedlaeth, a daeth yn beintiwr enwocaf Prydain, mor enwog nes i Virginia Woolf sôn am oes Augustus John. Peintiodd ffigyrau mawr ei ddydd, Dylan Thomas yn eu plith, a chanfu rai o’i dirluniau gorau ymhlith mynyddoedd gogledd Cymru.

Ganed4 Ionawr 1878, Dinbych-y-pysgod, sir Benfro
HyfforddiantYsgol Gelf y Slade, Llundain, 1894–1898
GwobrGwobr y Slade, 1898
AnrhydeddauR.A. 1928; Urdd Teilyngdod 1942
Portread enwogDylan Thomas, Amgueddfa Genedlaethol Caerdydd
Bu farw31 Hydref 1961, Fryern Court, Hampshire

Bachgen o Ddinbych-y-pysgod#

Ganed Augustus Edwin John ar 4 Ionawr 1878 ar The Esplanade yn Ninbych-y-pysgod, y trydydd o bedwar plentyn Edwin William John, cyfreithiwr, a’i wraig Augusta. Rhoddodd ei fam gariad at luniadu iddo ef a’i chwaer hŷn Gwen. Yn ddwy ar bymtheg aeth am gyfnod byr i Ysgol Gelf Dinbych-y-pysgod.

Seren y Slade#

Yn 1894 aeth i Lundain i astudio yn Ysgol Gelf y Slade dan Henry Tonks a Frederick Brown. Daeth yn brif ddisgybl Tonks, a hyd yn oed cyn gadael yr ysgol fe’i cyfrifid y lluniadydd mwyaf dawnus o’i genhedlaeth. Yn 1898 enillodd Wobr y Slade â Moses and the Brazen Serpent.

Ar y ffordd gyda’r Romani#

Wrth ddysgu celf ym Mhrifysgol Lerpwl, cyfarfu â’r llyfrgellydd John Sampson, ysgolhaig mawr y Romani, a ddysgodd eu hiaith iddo. Treuliodd ef a’i deulu gyfnodau hir yn teithio drwy Gymru a Lloegr mewn carafanau Romani, ac ysbrydolodd hyn lawer o’i waith cyn y Rhyfel Byd Cyntaf. Siaradai Romani’n rhugl, a bu’n Llywydd y Gypsy Lore Society o 1937 hyd ei farw.

Yn Nhachwedd 1931 safodd ymhlith y galarwyr ar gopa’r Foel Goch ger Llangwm, pan roddwyd Sampson, a elwid yn Romano Rai gan y Romani, i orffwys.

Ymhlith mynyddoedd Arenig#

Rhwng 1910 a 1913 peintiodd yng ngogledd Cymru gyda’i gyfaill James Dickson Innes o Lanelli a gyda Derwent Lees, o gwmpas cwm Arenig. Tynnodd y mynyddoedd ddawn gyfoethog at dirlun ohono, mewn dull mwy ffres a modern.

Oes Augustus John#

Dywedodd Virginia Woolf fod oes Augustus John yn gwawrio erbyn 1908, a galwodd yr arlunydd Wyndham Lewis y deng mlynedd hyd 1914 yn ddegawd Awgwstaidd. Am gyfnod fe’i hystyrid yr artist pwysicaf a weithiai ym Mhrydain.

Arlunydd rhyfel#

Yn Rhagfyr 1917 aeth i Ffrainc fel arlunydd rhyfel gyda lluoedd Canada, a gwnaeth bortreadau cofiadwy o filwyr Canada. Dadorchuddiwyd ei lun rhyfel anferth anorffenedig, The Canadians Opposite Lens, deuddeg troedfedd o uchder a deugain troedfedd o hyd, yn Amgueddfa Ryfel Canada yn Ottawa yn 2011.

Y portreadau mawr#

Erbyn y 1920au ef oedd prif beintiwr portreadau Prydain. Peintiodd T. E. Lawrence, Thomas Hardy, W. B. Yeats, George Bernard Shaw a’r soddgrythores Guilhermina Suggia. Efallai mai ei bortread enwocaf yw un o’i gyd-wladwr Dylan Thomas, sy’n crogi yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, gydag un arall yn yr Oriel Bortreadau Genedlaethol.

Fe’i gwnaed yn Academydd Brenhinol yn 1928, ac yn 1942 derbyniodd yr Urdd Teilyngdod am ei wasanaeth i gelfyddyd.

Ffyddlon i Gymru#

Ni bu’n byw yng Nghymru wedi 1894, ond parhaodd yn ddwfn ei serch at ei wlad enedigol, a chefnogodd yr Eisteddfod Genedlaethol a’r Academi Gymreig Frenhinol. Bu farw yn ei gartref, Fryern Court yn Hampshire, ar 31 Hydref 1961. Cedwir casgliad mawr o’i luniau yn yr Amgueddfa Genedlaethol yng Nghaerdydd, a’i bapurau yn Llyfrgell Genedlaethol Cymru.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf