Hanes Cymru / Cymru’r Ugeinfed Ganrif

1951–2007

Ray Gravell

Y canolwr o Fynydd-y-Garreg a enillodd ddwy Gamp Lawn gyda Chymru, a aeth ar daith gyda’r Llewod, ac a ddaeth yn un o leisiau mwyaf annwyl darlledu Cymraeg.

Llun: Tai yng nghwm Tryweryn yng Nghapel Celyn, a dynnwyd gan Geoff Charles yn 1957 cyn boddi’r pentref · Geoff Charles, CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 4 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
1951–2007 (wedi’i gofnodi) Canolwr y Gamp Lawn a llais Radio Cymru Cymru’r Ugeinfed Ganrif Chwaraeon
Cofeb Ray Gravell
Cofeb Ray Gravell · Llun: Wikimedia Commons · Dafydd Tomos, CC BY-SA 4.0

Ray Gravell, “Grav” i Gymru gyfan, oedd canolwr Llanelli a Chymru a gurodd y Crysau Duon yn 1972, a enillodd ddwy Gamp Lawn, ac a ddaeth yn ddarlledwr, actor a Cheidwad Cleddyf yr Orsedd hoffus iawn. Yn Gymro a Chymro Cymraeg balch, ni adawodd erioed ei bentref genedigol, Mynydd-y-garreg.

Ganed12 Medi 1951; o Fynydd-y-garreg, ger Cydweli
Bu farw31 Hydref 2007
Capiau23 i Gymru; 4 gêm brawf i’r Llewod Prydeinig, 1980
Enw barddolRay o’r Mynydd, Ceidwad y Cleddyf yr Orsedd

Mynydd-y-garreg#

Fe’i magwyd ym Mynydd-y-garreg yng Nghwm Gwendraeth, aeth ymlaen i Borth Tywyn ac Ysgol Ramadeg Caerfyrddin, a bu’n byw yn y pentref ar hyd ei oes, yn y diwedd ar stryd a enwyd ar ei ôl, Heol Ray Gravell. Roedd yn genedlaetholwr pybyr a edmygai Dafydd Iwan, Carwyn James ac Owain Glyndŵr, a chysylltir y dywediad “West is Best” ag ef.

Llanelli 9, Seland Newydd 3#

Daeth Carwyn James ag ef drwy dîm ieuenctid Llanelli a rhoi iddo ei gêm gyntaf i’r clwb yn 1970. Ym mis Hydref 1972, yn 21 oed, roedd yn nhîm Llanelli a gurodd y Crysau Duon ar daith 9–3 ar y Strade, gan amddiffyn yn aruthrol. Yn y dyddiau amatur hynny gweithiai’n llinellwr i’r bwrdd trydan.

Bu’n gapten Llanelli o 1980 i 1982, roedd yn y tîm a gurodd Awstralia yn 1984, ac erbyn 1985 roedd wedi chwarae 485 gêm i’r clwb a sgorio 120 cais.

Cymru a’r Llewod#

Daeth ei gap cyntaf yn erbyn Ffrainc ym Mharis yn 1975. Chwaraeodd i Gymru am saith tymor ac enillodd ddwy Gamp Lawn, a thynnodd y cartwnydd Gren lun cefnogwr o Gymro â baner: “Gravell eats soft Centres.”

Yn 1980 aeth ar daith i Dde Affrica gyda’r Llewod Prydeinig, gan chwarae yn y pedair gêm brawf a sgorio cais yn Bloemfontein. Chwaraeodd hefyd ddeuddeg gêm i’r Barbariaid.

Grav ar yr awyr ac ar y sgrin#

O 1985 cymerodd y brif ran yn Bonner i S4C, ac aeth ymlaen i actio yn y ffilm Owain Glyndŵr, yn Damage gan Louis Malle a gyda Peter O’Toole yn Rebecca’s Daughters, ac mewn cyfresi Cymraeg fel Heliwr a Darn o Dir.

Ar Radio Cymru a Radio Wales cyflwynodd raglenni sgwrs ac adloniant, a than ei farw âi ei raglen foreol ei hun, Grav, allan ar draws gorllewin Cymru. Roedd hefyd yn rhan o dîm sylwebu rygbi Cymraeg y BBC. Bu’n llywydd Llanelli o 1998 a’r Scarlets o 2003.

Ray o’r Mynydd#

Am ei waith dros y Gymraeg gwnaeth Gorsedd y Beirdd ef yn aelod fel Ray o’r Mynydd, a chariodd y Cleddyf Mawr yn yr Eisteddfod Genedlaethol. Yn ei flwyddyn olaf roedd yn helpu ei gyfaill Simon Weston i ddysgu Cymraeg.

Daeth hyd at ddeng mil o bobl i’w angladd ar Barc y Strade ar 15 Tachwedd 2007, y peth agosaf at angladd gwladol y gall Cymru ei gynnal. Roedd ei arch wedi’i gorchuddio â baner Cymru, a’r sgorfwrdd yn dangos: Llanelli 9, Seland Newydd 3.

Hefyd yn yr oes hon

1861–1947

Syr John Edward Lloyd

Hanesydd y tywysogion (wedi’i gofnodi)

Yr hanesydd a ysgrifennodd yr hanes llawn cyntaf o Gymru o’r cyfnod cynharaf hyd 1282, ac a olygodd y Bywgraffiadur Cymreig.

Syr John Edward Lloyd
1862–1952

Billy Hughes

Prif Weinidog Cymraeg Awstralia (wedi’i gofnodi)

Fe’i magwyd yn Llandudno, yn fab i saer o Gaergybi, ac arweiniodd Awstralia drwy’r Rhyfel Byd Cyntaf yn Brif Weinidog o 1915 i 1923.

Billy Hughes
1863–1945

David Lloyd George

Prif Weinidog (wedi’i gofnodi)

Prif weinidog Cymraeg ei iaith rhwng 1916 a 1922, y gosododd ei Gyllideb y Bobl yn 1909 seiliau’r wladwriaeth les.

David Lloyd George
1864–1929

Syr John Morris-Jones

A osododd reolau’r Gymraeg a’r gynghanedd (wedi’i gofnodi)

Athro Bangor a ysgrifennodd ramadeg mawr y Gymraeg, gosod rheolau’r gynghanedd yn Cerdd Dafod, a rhoi i’r Gymraeg yr orgraff a ddefnyddia heddiw.

Syr John Morris-Jones

Ysgrifennwyd gan Ifan Cyhoeddwyd gyntaf Diweddarwyd ddiwethaf