Rhys ap Tewdwr
Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap Tewdwr
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Cymerodd teyrnas Brycheiniog ei henw o Frychan yn yr 400au. Priordy Normanaidd oedd ei heglwys gadeiriol, ac mae’r dref yn rhoi ei henw i Fannau Brycheiniog.
Llun: Aberhonddu ac afon Wysg · Keith Salvesen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Aberhonddu: aber afon Honddu; daw Brecon o Frycheiniog, teyrnas Brychan
Aberhonddu
Brecon
Saif Aberhonddu lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg, tref sirol Brycheiniog, y deyrnas a gafodd ei henw o Frychan.FfynonellauBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu.Brychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
| Enw Cymraeg | Aberhonddu, ‘ceg yr Honddu’FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu. |
|---|---|
| Siarter gyntaf hysbys | 1276FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu. |
| Eglwys gadeiriol | er 1923FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu. |
Rhoddodd Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, ei enw i’r wlad. Dywedid bod ganddo bedwar ar hugain o blant, yn eu plith Cynog, Dwynwen, Tudful a Gwladys, a rhoddodd llawer ohonynt eu henwau i eglwysi o Gymru i Gernyw.FfynhonnellBrychan ↗Wikipedia (Saesneg)Brychan Brycheiniog, brenin Brycheiniog yn y bumed ganrif; ei dad Anlach, tywysog o Iwerddon, ei fam Marchell, merch Tewdrig ac aeres Garthmadrun, a ailenwyd ganddo’n Brycheiniog (daw Brecon o’r un gwraidd); priododd dair gwaith; rhif ei blant o ddeuddeg i drigain a thri, gan amlaf pedwar ar hugain; yn eu plith Cynog, Dwynwen a Thudful, a Gwladys; mae De Situ Brecheniauc a Cognacio Brychan yn eu rhestru; dywedir i lawer fynd o Aberhonddu i Gernyw a gogledd Dyfnaint, gan roi eu henwau i eglwysi a phentrefi, megis Morwenna ym Morwenstow.
I’r gorllewin o’r dref mae’r Gaer, caer Rufeinig Cicucium, a godwyd i hyd at 500 o wŷr meirch a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen. Cloddiodd Syr Mortimer Wheeler hi yn y 1920au, ac mae bellach yng ngofal Cadw.FfynhonnellY Gaer ↗Wikipedia (Saesneg)Y Gaer (Cicucium), caer Rufeinig ger Aberhonddu; ar groesffordd ffyrdd Rhufeinig yn nyffryn Wysg yn cysylltu de a chanolbarth Cymru, un o gadwyn o gaerau megis Gobannium yn y Fenni, daith diwrnod i ffwrdd, gyda ffyrdd i Moridunum drwy Alabum (Llanymddyfri), Caerdydd a Chaerllion; yn ôl rhai ffynonellau aeth llawer o’i cherrig i godi Castell Aberhonddu tua 1093; cloddiwyd yn yr 1920au gan Syr Mortimer Wheeler; codwyd i hyd at 500 o farchogion a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen; stablau cynnar o bren y tu ôl i gloddiau clai â phalisâd ar eu pen, a ailgodwyd yn yr 2il ganrif gan yr Ail Leng Awgwstaidd a’u trwsio eto yn y 4edd; yng ngofal Cadw ar dir fferm preifat, a gyrhaeddir heibio i adeiladau’r fferm; muriau’n sefyll mewn mannau i ryw 3 m, rhannau o dri phorthdy a thyrau cornel; mae carreg fedd marchog ifanc, Candidus, yng nghanolfan ddiwylliannol Y Gaer yn Aberhonddu. Wicipedia Cymraeg: hefyd Brecon Gaer, ar lan Wysg ger Aberysgir tua dwy filltir i’r gorllewin o Aberhonddu, ar drum isel uwchben cymer Wysg ac Ysgir; cartref yr ala Vettonum o 500 o farchogion; cloddiwyd yn 1924–5; roedd tref fechan y tu allan i’r porth gogleddol; cysylltai ffyrdd hi â Chaerdydd, Caer-went a Chaerllion, Llanymddyfri a Chaerfyrddin, a Chastell Collen; gellir gweld y pyrth gorllewinol a deheuol a rhannau o’r muriau; ar agor i’r cyhoedd; heneb gofrestredig BR001.
Cododd Bernard de Neufmarché y castell uwchben cymer yr afonydd ar ddiwedd yr 11eg ganrif, rhoddodd Humphrey de Bohun furiau am y dref wedi 1240, ac mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276. Yn 1188 pregethodd Gerallt Gymro yma i godi gwŷr i’r Groesgad.FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu.
Roedd Dafydd Gam o un o brif deuluoedd Cymreig Brycheiniog, a hawliai ddisgyn o frenhinoedd Brycheiniog, ac erbyn oes y Tuduriaid dywedid iddo ef a marchogion Cymreig achub bywyd Harri V yn Agincourt. Roedd Hugh Price, sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, hefyd o Aberhonddu.FfynonellauDafydd Gam ↗Wikipedia (Saesneg)Dafydd ap Llywelyn ap Hywel (tua 1380 – 25 Hydref 1415), Dafydd Gam, o un o deuluoedd Cymreig amlycaf Brycheiniog, a hawliai dras o frenhinoedd Brycheiniog; dengys cofnodion iddo wasanaethu gyda thri saethwr troed yn ymgyrch Agincourt, a nodir ei farwolaeth yn y frwydr mewn sawl cronicl; erbyn oes y Tuduriaid adroddid yn eang iddo ef a marchogion o Gymry yng ngosgordd y brenin achub bywyd Harri V yn ystod ymosodiad dug Alençon, ac ysgrifennodd George Borrow am y gogoniant a fydd yn blodeuo am byth; ysgrifenna Juliet Barker iddo gael ei urddo’n farchog ar y maes, cyn cwympo yn y frwydr; galwyd ei ferch Gwladus ferch Dafydd Gam yn ‘Seren y Fenni’, ac roedd ei ddisgynyddion, teulu Games, yn noddwyr nodedig i’r beirdd.Brecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu.
Daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan grëwyd esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Codwyd y gamlas i Gasnewydd rhwng 1797 a 1812, daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889, a bob mis Awst cynhelir gŵyl jazz y dref.FfynhonnellBrecon ↗Wikipedia (Saesneg)Aberhonddu, lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg; mae’n debyg mai o Frychan, ei sylfaenydd, y daw enw hen deyrnas Brycheiniog; roedd Y Gaer (Cicucium) yn ganolfan i wŷr meirch Rhufeinig; cododd Bernard de Neufmarché y castell ar ddiwedd yr 11eg ganrif uwchben cymer yr afonydd; pregethodd Gerallt Gymro yma yn 1188 i godi gwŷr i’r Groesgad; cododd Humphrey de Bohun furiau’r dref wedi 1240; mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276; crëwyd Sir Frycheiniog yn 1536 ag Aberhonddu’n dref sirol; daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan ffurfiwyd Esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu; codwyd Camlas Sir Fynwy ac Aberhonddu, 35 milltir, rhwng 1797 a 1812 i gysylltu’r dref â Chasnewydd; daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889; cynhelir Gŵyl Jazz Aberhonddu bob mis Awst; roedd Hugh Price (tua 1495–1574), sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, o Aberhonddu.
Brenhinoedd a thywysogion BrycheiniogBrychan Brycheiniog
Ar fap y trefi →Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.
Rhys ap TewdwrMae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.
Gerallt GymroFe’i ganed mewn tafarn yn Aberhonddu a daeth yn actores fwyaf ei hoes, yn enwog yn anad dim fel Lady Macbeth.
Sarah SiddonsY brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.
Brychan BrycheiniogGaned yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.
Frances HogganLleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.
Cwymp Rhys ap TewdwrMae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.
Coleg yr Iesu, RhydychenMae Frances Hoggan o Aberhonddu yn ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Zurich, y fenyw gyntaf o Brydain i wneud hynny.
Frances Hoggan, meddygFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf