Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys

Powys

Aberhonddu · Brecon

Cymerodd teyrnas Brycheiniog ei henw o Frychan yn yr 400au. Priordy Normanaidd oedd ei heglwys gadeiriol, ac mae’r dref yn rhoi ei henw i Fannau Brycheiniog.

Llun: Aberhonddu ac afon Wysg · Keith Salvesen, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons

Gwrando ar y dudalen hon 3 munud · Darllenir gan Nia, un o leisiau cyfrifiadurol Microsoft
PowysYn Gymraeg: Aberhonddu51.946° N, 3.389° WAgor mewn map ↗

Ystyr yr enw

Aberhonddu: aber afon Honddu; daw Brecon o Frycheiniog, teyrnas Brychan

Aberhonddu

  • Aber ceg afon, cymer
  • honddu afon Honddu

Brecon

  • Brecon ffurf Saesneg ar Brychan, o Brycheiniog; Aberhonddu yn Gymraeg

Datgodio unrhyw enw lle arall →

Saif Aberhonddu lle mae’r Honddu’n cwrdd â’r Wysg, tref sirol Brycheiniog, y deyrnas a gafodd ei henw o Frychan.

Enw CymraegAberhonddu, ‘ceg yr Honddu’
Siarter gyntaf hysbys1276
Eglwys gadeirioler 1923

Teyrnas Brychan

Rhoddodd Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, ei enw i’r wlad. Dywedid bod ganddo bedwar ar hugain o blant, yn eu plith Cynog, Dwynwen, Tudful a Gwladys, a rhoddodd llawer ohonynt eu henwau i eglwysi o Gymru i Gernyw.

Y Gaer

I’r gorllewin o’r dref mae’r Gaer, caer Rufeinig Cicucium, a godwyd i hyd at 500 o wŷr meirch a godwyd gyntaf ymhlith y Vettones yn Sbaen. Cloddiodd Syr Mortimer Wheeler hi yn y 1920au, ac mae bellach yng ngofal Cadw.

Castell, muriau a siarter

Cododd Bernard de Neufmarché y castell uwchben cymer yr afonydd ar ddiwedd yr 11eg ganrif, rhoddodd Humphrey de Bohun furiau am y dref wedi 1240, ac mae’r siarter gyntaf hysbys o 1276. Yn 1188 pregethodd Gerallt Gymro yma i godi gwŷr i’r Groesgad.

Meibion Aberhonddu

Roedd Dafydd Gam o un o brif deuluoedd Cymreig Brycheiniog, a hawliai ddisgyn o frenhinoedd Brycheiniog, ac erbyn oes y Tuduriaid dywedid iddo ef a marchogion Cymreig achub bywyd Harri V yn Agincourt. Roedd Hugh Price, sylfaenydd Coleg Iesu, Rhydychen, hefyd o Aberhonddu.

Eglwys gadeiriol a chamlas

Daeth eglwys y priordy yn eglwys gadeiriol yn 1923, pan grëwyd esgobaeth Abertawe ac Aberhonddu. Codwyd y gamlas i Gasnewydd rhwng 1797 a 1812, daeth yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1889, a bob mis Awst cynhelir gŵyl jazz y dref.

Brenhinoedd a thywysogion BrycheiniogBrychan Brycheiniog

Ar fap y trefi →

Pobl Aberhonddu

d. 1093

Rhys ap Tewdwr

Brenin y Deheubarth (wedi’i gofnodi)

Brenin y Deheubarth a ddaliodd y de yn erbyn y Normaniaid. Ohono ef y disgyn yr Arglwydd Rhys, a thrwy ei ferch Nest, llawer o deuluoedd mawr Cymru.

Rhys ap Tewdwr
c. 1146–c. 1223

Gerallt Gymro

Clerigwr ac awdur (wedi’i gofnodi)

Mae ei Daith drwy Gymru a’i Ddisgrifiad o Gymru yn dal i ddod â’r wlad ganoloesol yn fyw.

Gerallt Gymro
1755–1831

Sarah Siddons

Brenhines y llwyfan (wedi’i gofnodi)

Fe’i ganed mewn tafarn yn Aberhonddu a daeth yn actores fwyaf ei hoes, yn enwog yn anad dim fel Lady Macbeth.

Sarah Siddons
fl. 5th century

Brychan Brycheiniog

Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)

Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.

Brychan Brycheiniog
1843–1927

Frances Hoggan

Meddyg arloesol (wedi’i gofnodi)

Ganed yn Aberhonddu; y fenyw gyntaf o Brydain i ennill doethuriaeth mewn meddygaeth mewn prifysgol yn Ewrop, yn Zurich yn 1870.

Frances Hoggan

Ar y llinell amser

  1. Cwymp Rhys ap Tewdwr (wedi’i gofnodi)

    Lleddir brenin Deheubarth ger Aberhonddu. Mae arglwyddi Normanaidd yn llifo i dde Cymru ac yn codi cestyll o Benfro i Gaerdydd.

    Cwymp Rhys ap Tewdwr
  2. Coleg yr Iesu, Rhydychen

    Mae Hugh Price o Aberhonddu yn sefydlu coleg yn Rhydychen sy’n hyfforddi clerigwyr ac ysgolheigion o Gymru am ganrifoedd.

    Coleg yr Iesu, Rhydychen
  3. Frances Hoggan, meddyg

    Mae Frances Hoggan o Aberhonddu yn ennill doethuriaeth mewn meddygaeth yn Zurich, y fenyw gyntaf o Brydain i wneud hynny.

    Frances Hoggan, meddyg

Ffynonellau a darllen pellach

Wikipedia (Saesneg) ↗

Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf