Brychan Brycheiniog
Brenin a thad saint (cronicl cynnar:De Situ Brecheniauc, tua 1200)Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.
Brychan Brycheiniog
Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Powys
Powys
Yn ôl traddodiad Cymru roedd llys Brychan, brenin Brycheiniog, yma. Ganwyd Hywel Harris, un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd, yn Nhrefeca gerllaw yn 1714.
Llun: Neuadd y Dref, Talgarth · Fabian Musto, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Gorwedd Talgarth, ‘tâl y garth’, dan y Mynydd Du. Yn ôl yr hen hanesion hi oedd llys brenhinol Brychan a phrifddinas Brycheiniog, ac yn ei heglwys yn 1735 y cafodd Hywel Harris dröedigaeth.FfynhonnellTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr.
| Cofnodi Talgart | 1121FfynhonnellTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr. |
|---|---|
| Tröedigaeth Hywel Harris | 1735FfynhonnellTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr. |
| Adfer y felin | 2010FfynhonnellTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr. |
Mae’r hen hanesion yn gwneud Talgarth yn llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif. Cofnodwyd yr eglwys yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan.FfynhonnellTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr.
Yn 1735 cafodd Hywel Harris dröedigaeth yn eglwys Talgarth, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies. Daeth yn un o arweinwyr y diwygiad Methodistaidd, ac mae wedi’i gladdu yn yr un eglwys. Yn 1737–38 trodd ei bregethu ei hun yn Nhalgarth William Williams Pantycelyn.FfynonellauTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr.Howell Harris ↗Wikipedia (Saesneg)Efengylydd Methodistaidd Calfinaidd (23 Ionawr 1714 – 21 Gorffennaf 1773), un o brif arweinwyr y diwygiad Methodistaidd yng Nghymru gyda Daniel Rowland, William Williams Pantycelyn a George Whitefield; y pregethwr awyr agored Methodistaidd cyntaf; ganed yn Nhrefeca ger Talgarth, yr ieuengaf o bump o blant Howell Powel neu Harris, saer, a Susannah; cododd ei frawd Joseph i swydd yn y Bathdy Brenhinol, a daeth ei frawd Thomas yn Uchel Siryf Brycheiniog; priododd Anne Williams ar 18 Mai 1744, a fu’n aml yn rhannu yn ei genhadaeth ac yn teithio gydag ef; wedi ei droi yn 1735 gan bregeth Sul y Blodau Pryce Davies, cafodd lawenydd mawr yn y Cymun ar y Sulgwyn a dechreuodd ar unwaith gynnal cyfarfodydd yn ei gartref; ffurfiodd gymdeithasau elusennol i gynorthwyo’r tlodion a esgeuluswyd; cefnogwyd ef o 1738 gan Marmaduke Gwynne; cyfarfu â George Whitefield ym Mawrth 1739, ac roedd Whitefield wedi ysgrifennu ato yn Rhagfyr 1738, ‘Rwy’n dy garu, a dymunaf iti fod yn dad ysbrydol i filoedd’; cyfarfu â John Wesley ym Mryste yn 1739; yn Ebrill 1743 pregethodd ef a Whitefield yn yr awyr agored ym Mhont-y-pŵl, y Fenni, Caerllion, Casnewydd a mannau eraill i filoedd, Whitefield yn Saesneg a Harris yn Gymraeg; ymosodwyd arno ef a’i gymdeithion yn aml gan dyrfaoedd; yn ystod y Rhyfel Saith Mlynedd bu’n gapten ym Milisia Brycheiniog.William Williams Pantycelyn ↗Wikipedia (Saesneg)Ganed yn 1717 ar fferm Cefn-coed yn Llanfair-ar-y-bryn ger Llanymddyfri; symudodd ei fam wedyn i Bantycelyn gerllaw; bwriadai astudio meddygaeth ond fe’i troes gan bregethu Howell Harris yn Nhalgarth yn 1737–38; yn ddiacon yn 1740, gwrthodwyd urddau offeiriad iddo yn 1743 oherwydd ei gysylltiad â’r Methodistiaid, a theithiodd Gymru yn pregethu ac yn cadw’r seiadau; ei gyhoeddiad cyntaf, yn 1744, oedd rhan gyntaf Aleluia, casgliad o emynau Cymraeg; Arglwydd, arwain trwy’r anialwch, a roddwyd yn Saesneg gan Peter Williams, yw Guide Me, O Thou Great Jehovah, a genir fel arfer ar Cwm Rhondda gan John Hughes; cerdd hir ar brofiad crefyddol tröedigaeth a’r bywyd Cristnogol yw Theomemphus (1764); bu farw ym Mhantycelyn ym mis Ionawr 1791 ac mae’n gorwedd yn Llanfair-ar-y-bryn; fe’i hystyrir yn brif emynydd Cymru, y Pêr Ganiedydd.
Gerllaw yn Nhrefeca, yn 1752, casglodd Harris gymuned Gristnogol, Teulu Trefeca, ac mae ei hen gartref bellach yn ganolfan i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Hywel Harris.FfynhonnellColeg Trefeca ↗Wikipedia (Saesneg)Yn 1752 sefydlodd Howell Harris gymuned Gristnogol yn Nhrefeca, Teulu Trefeca, ar batrwm cymuned y Morafiaid yn Herrnhut; helaethwyd y tŷ mewn arddull neo-Gothig, a orffennwyd erbyn 1772, un o’r enghreifftiau cyntaf yng Nghymru; bu coleg Iarlles Huntingdon yno o 1768 hyd 1792; agorwyd coleg yn hen gartref Harris yn 1842 ac ychwanegwyd capel coffa yn 1872; heddiw mae’n ganolfan hyfforddi i Eglwys Bresbyteraidd Cymru, gydag Amgueddfa Howell Harris.
Cadwyd Llyfr Coch Talgarth, a ysgrifennwyd tua 1400 gan ysgrifwyr Llyfr Coch Hergest, am ganrifoedd yn Nhalgarth, wedi’i rwymo mewn lledr coch. Daeth i Lyfrgell Genedlaethol Cymru yn 1909.FfynhonnellLlyfr Coch Talgarth ↗Wicipedia CymraegYsgrifennwyd tua 1400, casgliad o ryddiaith a barddoniaeth grefyddol Cymraeg Canol a gopïwyd gan ysgrifenwyr Llyfr Coch Hergest; efallai iddo fod yn eiddo Hopcyn ap Tomas o Ynysdawe, oherwydd gwelodd Dafydd y Coed gopi o’r Elucidarium ymhlith llawysgrifau Hopcyn, ac ysgrifenwyr Llyfr Coch Hergest, a noddwyd gan Hopcyn, a ysgrifennodd yr Elucidarium yn Llyfr Coch Talgarth; cadwyd am ganrifoedd yn Nhalgarth, Brycheiniog, wedi’i rwymo mewn lledr coch; daeth i’r Llyfrgell Genedlaethol yn 1909 gyda Llawysgrifau Llansteffan, fel Llansteffan 27; mae’n cadw’r Elucidarium, Y Gysegrlan Fuchedd, Mab Mair, rhan o Gyssul Addaon ac Englynion y Clywaid.
Adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog. Uwchben y dref mae’r Mynydd Du yn codi i Waun Fach.FfynhonnellTalgarth ↗Wikipedia (Saesneg)Talgarth, o tâl a garth, a gofnodwyd fel Talgart yn 1121; yn ôl yr hen hanesion, llys brenhinol Brychan, brenin Brycheiniog yn y 5ed ganrif, a phrifddinas y deyrnas; mae eglwys y Santes Gwendolen, a gofnodwyd yn 1488 wedi’i chysegru i Wen, wyres Brychan, yn rhestredig Gradd II*; tröwyd Hywel Harris yn eglwys Talgarth yn 1735, wrth wrando ar bregeth y Parchedig Pryce Davies, ac mae wedi’i gladdu yn eglwys y Santes Gwendolen, ‘y person mwyaf dylanwadol i ddod o Dalgarth yn ôl pob tebyg’; efallai fod y tŵr yng nghanol y dref yn cynnwys tŵr amddiffynnol o’r 14eg ganrif; adferwyd Melin Talgarth, o’r 18fed ganrif, a fu’n segur o 1946, yn 2010, a hi yw’r unig felin ddŵr sy’n gweithio ym Mharc Cenedlaethol Bannau Brycheiniog; mae’r Mynydd Du yn codi uwchben y dref i Waun Fach, 811 metr.
Brychan BrycheiniogHywel Harris
Ar fap y trefi →Y brenin a roddodd ei enw i Frycheiniog. Yn ôl traddodiad Cymru roedd ganddo ddau ddwsin o blant, a daeth y rhan fwyaf ohonynt yn saint.
Brychan BrycheiniogPregethwr tanbaid y diwygiad Methodistaidd a sefydlodd gymuned grefyddol yn Nhrefeca.
Hywel HarrisFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf