Dewi Sant
Nawddsant Cymru (cronicl cynnar:Rhygyfarch, Buchedd Dewi, tua 1090)Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi Sant

Hanes Cymru / Trefi a phentrefi / Sir Fynwy
Sir Fynwy
Yn ôl traddodiad Cymreig cadwai Dewi gell yma. Codwyd priordy’r canoniaid Awstinaidd o 1118 ymlaen yn Nyffryn Ewias, ac mae ei fwâu’n dal i sefyll o dan y Mynydd Du.
Llun: Priordy Llanddewi Nant Hodni · Neil Booth, CC BY-SA 2.0 · Wikimedia Commons
Ystyr yr enw
Llanddewi Nant Hodni: eglwys Dewi ar nant Hodni; daw’r enw Saesneg o’r Gymraeg
Llanddewi Nant Hodni
Llanthony
Mae Llanddewi Nant Hodni yn Nyffryn Ewias yn y Mynydd Du, lle safai clas Cymreig Dewi cyn codi’r priordy.FfynonellauPriordy Llanddewi Nant Hodni ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: priordy Awstinaidd ger pentref Llanddewi Nant Hodni yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, yn Nyffryn Ewias, ar ffordd fynydd i Gapel-y-ffin a’r Gelli; cyn sefydlu’r priordy roedd y safle eisoes yn adnabyddus fel clas Cymreig Llanddewi Nant Hodni; ymwelodd Gerallt Gymro â’r priordy newydd yn 1188 ac mae’n dweud mai dau feudwy Cymreig a sefydlodd yr hen glas; yn 1118 sefydlwyd canondy i’r Canoniaid Awstinaidd yma, y cyntaf yng Nghymru; yn 1135 adfeddiannodd y Cymry’r ardal, ac aeth rhai o’r canoniaid nad oeddynt yn Gymry i sefydlu canondy newydd, Llanthony Secunda, ger Caerloyw; adeiladwyd eglwys fawr i’r priordy yn 1217; wedi’r diddymu daeth clafdy’r priordy yn eglwys y plwyf.Llanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I.
| Cysegru’r eglwys | 1108FfynhonnellLlanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I. |
|---|---|
| Sefydlu’r priordy | erbyn 1118FfynhonnellLlanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I. |
| Gorffen yr eglwys fawr | 1217FfynhonnellLlanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I. |
Dywed Gerallt Gymro mai dau feudwy Cymreig a sefydlodd yr hen glas, a thua 1100 daeth marchog o’r enw William o hyd i gapel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio.FfynonellauPriordy Llanddewi Nant Hodni ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: priordy Awstinaidd ger pentref Llanddewi Nant Hodni yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, yn Nyffryn Ewias, ar ffordd fynydd i Gapel-y-ffin a’r Gelli; cyn sefydlu’r priordy roedd y safle eisoes yn adnabyddus fel clas Cymreig Llanddewi Nant Hodni; ymwelodd Gerallt Gymro â’r priordy newydd yn 1188 ac mae’n dweud mai dau feudwy Cymreig a sefydlodd yr hen glas; yn 1118 sefydlwyd canondy i’r Canoniaid Awstinaidd yma, y cyntaf yng Nghymru; yn 1135 adfeddiannodd y Cymry’r ardal, ac aeth rhai o’r canoniaid nad oeddynt yn Gymry i sefydlu canondy newydd, Llanthony Secunda, ger Caerloyw; adeiladwyd eglwys fawr i’r priordy yn 1217; wedi’r diddymu daeth clafdy’r priordy yn eglwys y plwyf.Llanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I.
Erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu yma briordy cyntaf y canoniaid Awstinaidd yng Nghymru. Yn 1135 enillodd y Cymry’r tir yn ôl, ac aeth rhai o’r canoniaid nad oeddent yn Gymry i sefydlu tŷ newydd ger Caerloyw.FfynonellauLlanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I.Priordy Llanddewi Nant Hodni ↗Wicipedia CymraegWicipedia Cymraeg: priordy Awstinaidd ger pentref Llanddewi Nant Hodni yng nghymuned Crucornau, Sir Fynwy, yn Nyffryn Ewias, ar ffordd fynydd i Gapel-y-ffin a’r Gelli; cyn sefydlu’r priordy roedd y safle eisoes yn adnabyddus fel clas Cymreig Llanddewi Nant Hodni; ymwelodd Gerallt Gymro â’r priordy newydd yn 1188 ac mae’n dweud mai dau feudwy Cymreig a sefydlodd yr hen glas; yn 1118 sefydlwyd canondy i’r Canoniaid Awstinaidd yma, y cyntaf yng Nghymru; yn 1135 adfeddiannodd y Cymry’r ardal, ac aeth rhai o’r canoniaid nad oeddynt yn Gymry i sefydlu canondy newydd, Llanthony Secunda, ger Caerloyw; adeiladwyd eglwys fawr i’r priordy yn 1217; wedi’r diddymu daeth clafdy’r priordy yn eglwys y plwyf.
Ymwelodd Gerallt ym mis Mawrth 1188 ac ysgrifennu am y cwm nad oedd yn lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, ac am y lle fel y mwyaf addas i fywyd crefyddol o holl fynachlogydd Prydain.FfynhonnellLlanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I.
Gorffennwyd yr eglwys fawr, a ailgodwyd â rhoddion Hugh de Lacy, erbyn 1217 mewn cymysgedd o’r Normanaidd a’r Gothig. Paentiodd J. M. W. Turner yr adfeilion, sydd yng ngofal Cadw, am ddim i ymweld â nhw, ac yn rhestredig Gradd I.FfynhonnellLlanthony Priory ↗Wikipedia (Saesneg)Priordy Llanddewi Nant Hodni, priordy Awstinaidd rhannol adfeiliedig yn Nyffryn Ewias diarffordd yn y Mynyddoedd Duon, Sir Fynwy, islaw Crib y Darren; tua 1100 daeth marchog o’r enw William ar draws capel adfeiliedig Dewi Sant yma a rhoi ei hun i weddi ac astudio; cysegrwyd eglwys i Ioan Fedyddiwr yn 1108, ac erbyn 1118 roedd tua 40 o ganoniaid wedi sefydlu priordy cyntaf y Canoniaid Rheolaidd yng Nghymru; tua 1186 ariannodd Hugh de Lacy ailgodi eglwys y priordy, a orffennwyd erbyn 1217, mewn cymysgedd o arddulliau Normanaidd a Gothig; ymwelodd Gerallt Gymro ym Mawrth 1188 ac ysgrifennodd am ddyffryn dwfn Ewias, dim lletach na thair ergyd bwa, wedi’i amgylchynu gan amffitheatr o fynyddoedd anferth, fel y lle mwyaf addas i ddisgyblaeth y canoniaid o unrhyw fynachlog yn ynys Prydain (cyfieithiad Saesneg Henry Wyndham, 1781); ataliwyd wedi 1538; ddechrau’r 18fed ganrif daeth y clafdy yn Eglwys Dewi Sant; peintiodd J. M. W. Turner yr adfeilion; yn 1869 sefydlodd y Tad Ignatius fynachlog yng Nghapel-y-ffin gerllaw, cartref yr arlunydd Eric Gill yn ddiweddarach; mae’r adfeilion yng ngofal Cadw gyda mynediad am ddim, a daeth tŷ’r Cyrnol Wood o 1799 yn Westy’r Abaty; rhestredig Gradd I.
Priordy Llanddewi Nant HodniDewi Sant
Ar fap y trefi →Sefydlydd y fynachlog yn Nhyddewi. Cofir ei eiriau olaf: ‘Gwnewch y pethau bychain’.
Dewi SantFfynonellau a darllen pellach
Ysgrifennwyd gan Ifan Diweddarwyd ddiwethaf